Поезијата на Јован Котески / Jovan Koteski's poetry

Кајмакчалан во изведба на Антонио Павловски

2011-10-05T12:14:00.000+02:00

Песната „Кајмакчалан“ во изведба на Антонио Павловски, снимена во студиото Пешевски.

Голема благодарност до Антонио Павловски и до студиото Пешевски!

Каменоресци, песна од Јован Котески (чита Антонио Павловски)

2011-06-14T02:40:00.002+02:00

Каменоресци, песна од Јован Котески

Uploaded by AntonioBrsjacki on Jun 13, 2011

Благодарност до Пеце и Златко Пешевски за тоа што ми го отстапија студиото и за помошта при снимањето, до писателот, чичко Горјан Петревски кој ми ги откри прекрасниве стихови и вечна слава на поетот Јован Котески кој ни ја подари.

Благодарност до Антонио Павловски!

Poetry Award "Jovan Koteski", 2011

2011-02-25T12:46:00.000+01:00

Конкурс за наградата „Јован Котески“ за необјавена поетска збирка

Struga, Republic of Macedonia, Old Market

Здужението за литература, култура и наука „Бран 2010“ и списанието „Бранувања“ распишуваат Конкурс за наградите „Јован Котески“ за необјавена поетска збирка и „Крсте Чачански“ за необјавена збирка кратки раскази.

Крајниот рок за испраќање трудови на распишаниот конкурс за наградите „Јован Котески“ за необјавена поетска збирка и „Крсте Чачански“ за необјавена збирка кратки раскази е 20 април, 2011.

Поетската збирка треба да содржи најмногу 50 песни, а секоја песна да не биде подолга од 30 стихови.

Расказите не треба да бидат подолги од 100 реда (три страници новинарски проред) и да имаат наративна форма.

Ракописите во четири примероци отчукани на Times New Roman или Arial со македонска поддршка, и снимени на цеде треба да се испратат на адреса: „Бранувања“, ул. „Нико Нестор“ 22, 9300 Струга, со назнака:

конкурс за наградата „Јован Котески“ односно „Крсте Чачански“

или на www.zbirkakoteski@hotmail.com, и

www.raskazchachanski@hotmail.com.

Две групи на жири, составени од 3 члена ќе ги изберат ракописите за награди, кои ќе бидат објавени и промовирани на денот на доделувањето на наградите во јуни или јули 2011 година.

Редакцијата го задржува правото од наградените и пристигнатите трудови да публикува одделни раскази и песни во списанието „Бранувања“.

Повеќе информации за конкурсот на следните линкови:

МИА,

Курир,

MRT (Македонска радио телевизија),

Ohrid News,

Агенција за иселеништво на Република Македонија,

Вечер,

Daily Macedonia.

Struga, Macedonia, Old Market

Images via the Cultural Heritage of Struga, Macedonia

Jovan Koteski on Diversity, International PEN Collection in front of 15th of November, The Day of the Writers in Prison

2009-11-16T20:42:00.009+01:00

In front of the 15th of November, The Day of the writers in prison

link

The Writers in Prison Committee was set up in 1960 year, as a result of mounting concern about attempts to silence critical voices around the world through the detention of writers. The International PEN Writers in Prison Committee (WiPC) gathers its information from a wide variety of sources and compiles it in its biannual “Case List”.

The WiPC organises events with the aim of raising awareness of the persecution faced by writers overseas who seek to exercise their fundamental right to freedom of expression, and also to raise funds. In that course, the 15th of November was selected as the “Day of the Writers in Prison”.

In front of this day, here, on the Diversity web site, we are publishing poetry by Jovan Koteski, well known Macedonian writer, who was, on the 2nd of September, 1985 year, convicted on five years long prison sentence. He was charged that he was working for the disintegration of the Yugoslavian Federation and in the constitution of the Independent Macedonian State.

You can find more information about this process in the biography of Jovan Koteski, available in Macedonian and in English language. We have also published ten poems by Jovan Koteski, four of these are translated into English.

LINK

Biography of Jovan Koteski

Jovan Koteski (1932 – 2001) was a poet, who belongs to the so called, third generation of Macedonian writers. He was born on the 14th of January 1932 in the village of Prisovjani, near Struga. He was the fourth of five children of Petkana and Vasil Koteski. He has spent his childhood as a shepherd, servitor, keeping someone else’s stock. In 1946 he entered the Ohrid high school and he lived in a dormitory. In 1948, his father, who was working as confectioner in Bratislava, Slovakia, was imprisoned by the Slovakian Informbiro and convicted on 9 years long prison sentence. Jovan has seen his father only two times in his life, once when he was seven years old, and the second time, when he was 26 years old. For that second meeting in 1958 Jovan Koteski has written: In returning, he called one of my aunts, and she had brought him into my rented chicken coop, where I was living as a student. In the early evening, when I returned from faculty, I saw in my room – a guest. And here is one embrace of one absent, arduous life. In 1954 Jovan moved out to Skopje, he has entered the Literature Studies that he never finished. For three decades he worked as a journalist in “Radio Skopje”. In 1958 he published the collections of poetry: “Land and Passion” (“Земја и страст”) and “Smile before the downs” (“Насмевка пред зорите”).

Follow: “Time of evil” ("Злодоба", 1963), “Weight” (“Тежина” 1965), “Ash” ("Пеплосија" , 1966), “Shadows” (“Сенки” , 1972), “Green Gates” (“Зелени порти”, 1975), “Slaughter” (“Поморија”, 1981), “Wakes and Dreams” (“Бденија и сновиденија”, 1982), "Chandelier" (“Полилеј”, 1983), "Fruit" (“Плодови”, 1985), "Title Deed" (“Тапија”, 1985),"Grindstone of the Sun" ("Сончева белегија", 1990), "Mouse with binoculars” (poetry for children), ("Глувчето со двоглед" (поезија за деца), 1991), "Field" ("Ралица", 1992), "The time of evil" ("Злодоба", 1992), "Cradle" ("Лелејка" 1994), "Loneliness" ("Самотија", 1994), "Holiday" (bibliographical published manuscript) ("Празник" (библиофилско издание во ракопис), 1995), "Searcher" (poem) ("Трагач" (поема), 1995), "Grids” (“Решетки”1996), „Dowry“ (“Приќе”, 1997), "Falling" (“Одрон”, 1998), “Ruin” („Разор“, 1999), “Krtechina” (“Кртечина”, 2000).

On the 2nd of September 1985 he was arrested and convicted on 5 years prison sentence. He was charged for illegal working for the disintegration of the Yugoslavian Federation and for constellation of new independent Macedonian State that actually happened seven years later. He belongs to the last group of political prisoners, intellectuals in the former Yugoslavian Federation. Jovan Koteski goes on trial in a close process, without public access. One of the prosecutors requires a prison term of 20 years. The greatest impulse for his release from prison among the Macedonian Writers (action, that, however, never happened) in 1986 was actuated by the American writer, Allen Ginsberg, who was that year, winner of the Golden Wreath, Stuga Poetry Evenings award. After the intervention of the Yugoslavian PEN Centre (Zagreb), in july 1987, after two years prison sentence Koteski was released. For his liberation the most meritorious is the francophone writer Predrag Matveeviċ, who was in that time vice president of the World PEN Centre and president of the Croatian PEN Club. He organized petition with worldwide well known writers, declaring liberation of Jovan Koteski from prison. With letters to the District Court in Skopje and to the Federal Court of Yugoslavia in Belgrade, Matveeviċ managed to secure revision of the judgment against Koteski and fast release from prison in july 1987. Koteski started to work as a librarian in the library “Другарче” (“Friend”), where he stayed to work until his retirement. He traveled in Croatia where he met Predrag Matveeviċ. In 1995 he won the award on the Anonymous Concourse for poem. In 2000 year, there were published three books of Selection of his poetry in Macedonian language.

In November, 2000 year, seven months before his death, Jovan Koteski managed to see selective parts from his secret police file, administered by the secret services of Tito’s Yugoslavia, under the code name “Intimist”. On more than 300 pages there was registered that he was object of investigation for around 42 years from his whole 69 years long life. Jovan Koteski was taken for custody for the first time in 1948, when he was 16 years old, probably because of that, that this same year, his father, Vasil Koteski, was imprisoned by the Slovakian secret services and convicted on 9 year long prison sentence, because they had found a picture of Tito in his apartment in Bratislava, the same Marshall in whose name, for bigger irony, later, there was a successive trial on Jovan Koteski. The Yugoslavian secret services have collaborated with the secret services of the other Communist Countries from the East block and Jovan Koteski became suspect for the Services because his father was imprisoned in emigration. He was taken for custody for the second time in 1952 during one youth action in Mavrovo, in 1954 he was arrested and convicted on 3 years prison sentence for a verbal delict over Josip Broz Tito, but he was released couple days later, and so on. The police file under the code name “Intimist” where Jovan Koteski was administered in the secret service of Yugoslavia, UDBA, was opened in 1961 year. The last document in the file of Jovan Koteski was dated in 1988 year, but the most investigators think that the observation lasted until 1990, that means that it lasted for full 42 years.

Jovan Koteski spent the last decade of his life relatively isolated in his home in Skopje, suffering from paranoia. He died on the 12th of July in Skopje, in the circle of his closest family.

Strah i duša (1984)

2008-12-28T17:44:00.002+01:00

Наслов: Strah i duša
Издавач: Grafos
Место: Beograd
Серија: Наши песници
Јазик: српски
Година: 1984
Пагинација: 35. ;

Dragoste si moarte (1981)

2008-12-28T17:39:00.004+01:00

Наслов: Dragoste si moarte
Издавач: Cartea Românească
Место: Bucuresti
Јазик: романски
Година: 1981
ISBN: нема
Пагинација: 54 стр.

Pesme/Песни (1974)

2008-12-28T17:35:00.003+01:00

Наслов: Pesme/Песни
Издавач: Народна књига
Место: Београд
Јазик: српски
Година: 1974
ISBN: нема
Пагинација: 247 стр.

Избор и поговор Димитрар Митрев „Поезија изворне инспирације“ (стр. 223-236).

Злодоба (1992) избор

2008-12-28T15:46:00.003+01:00

Наслов: Злодоба
Издавач: Македонска книга
Место: Скопје
Година: 1992
ISBN 10: 86-369-0242-8
Пагинација: 205 стр.
Димензии: 20 см

Преговор од Ефтим Клетников „Лирика што блика“ (стр. 5 -20)

Кртечина (2000)

2008-12-28T15:34:00.002+01:00

Наслов: Кртечина
Издавач: Зумпрес
Место: Скопје
Година: 2000
ISBN 10: 9989-42-094-7
Пагинација: 68
Димензии: 20 см

Поговор на Сашо Гигов-Гиш (стр. 53-60)

Разор (1999)

2008-12-28T15:18:00.002+01:00

Наслов: Разор
Издавач: Матица македонска
Место: Скопје, Мелбурн
Година: 1999
ISBN 10: 9989-48-214-4
Пагинација: 42
Димензии: 20 см

Одрон (1998)

2008-12-28T15:14:00.004+01:00

Наслов: Одрон
Издавач: Мисла
Место: Скопје
ISBN 10: 9989-39-095-9
Пагинација: 36
Димензии: 22 см

Приќе (1997)

2008-12-28T15:07:00.002+01:00

Наслов: Приќе
Издавач: Култура
Место: Скопје
Година: 1997
Серија: Современа македонска поезија
ISBN 10: 9989-32-071-3
Пагинација: 68
Димензии: 20 см

Трагач (1996)

2008-12-28T15:01:00.003+01:00

Наслов: Трагач
Издавач: Детска радост
Место: Скопје
Година: 1996
ISBN 10: 9989-30-121-2
Пагинација: 92
Димензии: 24 см

Поговор од Георги Сталев „По трагите на вистината за стапалото на Марковиот Шарец“ (стр. 81-88).

Поезија, Poetry, Poesie, Поэзия (1993) - избор

2008-12-28T14:58:00.000+01:00

Наслов: Поезија, Poetry, Poesie, Поэзия
Издавач: Култура, Струшки вечери на поезија.
Место: Скопје, Струга
Година: 1993
ISBN: нема
Пагинација: 210 стр.
Димензии: 20 см

Јазик: македонски, англиски, француски, руски

Избор и поговор Венко Андоновски. „Поет на митемата за самоникнатиот човек“, 179-210.

Самотија (1994)

2008-12-28T14:56:00.003+01:00

Наслов: Самотија
Издавач: Поткозјачки поетски средби
Место: Куманово
Година: 1994
ISBN: нема
Пагинација: 53
Димензии: 20 см

Лелејка (1994)

2008-12-28T14:53:00.002+01:00

Наслов: Лелејка
Издавач: Мисла
Место: Скопје
Година: 1994
ISBN 10: 86-15-00319-X
Пагинација: 71
Димензии: 20

Ралица (1992)

2008-12-28T14:49:00.003+01:00

Наслов: Ралица (1992)
Издавач: Ѓурѓа
Место: Скопје
Пагинација: 40
Димензии: 21 см

Морници (1991)

2008-12-28T14:43:00.003+01:00

Наслов: Морници
Издавач: Наша книга
Место: Скопје
Година: 1991
Серија: Современа македонска поезија
ISBN 10:86-373-0357-9
Пагинација: 43
Димензии: 20 см

Живожарица (1990)

2008-12-28T14:40:00.002+01:00

Наслов: Живожарица
Издавач: Култура
Место: Скопје
ISBN 10: 86-317-0026-6
Пагинација: 53
Димензии: 20 см

Сончева белегија (1990)

2008-12-28T14:37:00.003+01:00

Наслов: Сончева белегија
Издавач: Мисирков
Место: Битола
Година: 1990
Пагинација: 74
Димензии: 21 см

Земја и страст (1971)

2008-12-28T14:30:00.002+01:00

Наслов: Земја и страст
Издавач: Македонска книга
Место: Скопје
Издание: второ (првото издание од 1958 е на Култура)
Серија: Современа македонска поезија
ISBN: нема
Пагинација: 53

Сончева белегија (2008) - избор

2008-12-28T14:29:00.000+01:00

Наслов: Сончева белегија
Издавач: Микена
Место: Битола
Година: 2008
Серија: Проект македонска книжевност
ISBN 10: 821.163.3-1.09
Пагинација: 222 стр.
Димензии: 21 см

Избор и предговор Санде Стојчески „Од облак сјај“ (стр. 5-15)

Тапија (1985)

2008-12-28T14:27:00.002+01:00

Наслов: Тапија
Издавач: Македонска книга
Место: Скопје
Година: 1985
ISBN: нема
Пагинација: 42

Плодови (1984)

2008-12-28T14:24:00.002+01:00

Наслов: Плодови
Издавач: Наша книга
Место: Скопје
Година: 1984
ISBN: нема
Пагинација: 87
Димензии: 20

Јован Котески (2000) - избор во три тома

2008-12-28T14:23:00.000+01:00

Наслов: Јован Котески
Издавач: Три
Место: Скопје
Година: 2000
ISBN 10:
9989918023,
9989918031,
998991804X
Пагинација: 3 тома

Избор, предговор, редакција и коментари - Санде Стојчевски

Полилеј (1983)

2008-12-28T14:21:00.003+01:00

Наслов: Полилеј
Издавач: Наша книга
Место: Скопје
Година: 1983
ISBN: нема
Пагинација: 63

Бденија и сновиденија (1982)

2008-12-28T13:53:00.002+01:00

Наслов: Бденија и сновиденија
Издавач: Македонска книга
Место: Скопје
Година: 1982
ISBN: нема
Пагинација: 29
Димензии: 24 см

Поморија (1981)

2008-12-28T13:49:00.003+01:00

Наслов: Поморија
Издавач: Мисла
Место: Струга
Година: 1981
ISBN: нема
Пагинација: 83
Димензии: 24 см
Поговор: „Поморија“ од Веле Смилевски (81-83 стр.)

Хераклеја (1978)

2008-12-28T13:45:00.003+01:00

Наслов: Хераклеја
Издавач: Мисла, Скопје
Година: 1978
ISBN: нема
Пагинација: 64 стр, илустрации
Димензии: 27 см

Зелени порти (1975)

2008-12-28T13:42:00.003+01:00

Наслов: Зелени порти
Издавач: Македонска книга, Скопје
Серија: Наша современа поезија
ISBN: нема
Пагинација: 34

Сенки (1972)

2008-12-28T13:38:00.004+01:00

Наслов: Сенки
Издавач: Современост, Скопје
Година: 1972
Серија: Библиотека „Современост“ кн.1
ISBN: нема
Пагинација: 28

Пеплосија (1966)

2008-12-28T13:33:00.002+01:00

Наслов: Пеплосија
Издавач: Мисла, Скопје
Година: 1966
ISBN: нема
Пагинација: 77

Празник (1995)

2008-12-28T13:21:00.000+01:00

Наслов: Празник
Издавач: Феникс
Место: Скопје
Година: 1995
Серија: Библиотека Автограф
ISBN: нема

Ракописна збирка песни
Избор и поговор Петко Дабески

Решетки (1996)

2008-12-28T13:19:00.000+01:00

Наслов: Решетки
Издавач: Macedonia prima
Место: Охрид
Година: 1996
ISBN 10: 9989-619-08-5
Пагинација: 72 стр.
Избор од затворската лирика

Поезијата на Јован Котески (2003) од Миодраг Друговац

2008-12-28T13:10:00.000+01:00

Наслов: Поезијата на Јован Котески
Автор: Миодраг Друговац
Издавач: Дијалог
Место: Скопје
Година: 2003
ISBN 10: 9989202958
Пагинација: 213. ;

Глувчето со двоглед (1991)

2008-12-10T17:50:00.000+01:00

Наслов: Глувчето со двоглед
Издавач: Детска радост
Место: Скопје
Година: 1991
ISBN 10: 86-437-0072-X
Пагинација: 64. ;
Димензии: 21 см
Жанр: поезија за деца

Тежина (1965)

2008-12-10T13:29:00.001+01:00

Наслов: Тежина
Издавач: Кочо Рацин, Скопје
Година: 1965
Пагинација: 42 стр

Злодоба (1963)

2008-12-10T13:27:00.000+01:00

Наслов: Злодоба
Издавач: Кочо Рацин, Скопје
Година: 1963
Серија: Наша современа поезија
Пагинација: 39 стр.

Земја и страст

2008-12-10T13:05:00.002+01:00

Наслов: Земја и страст
Издавач: Култура
Серија: Современа македонска поезија и проза
Издание: прво (второто издание е на Македонска книга од 1971)
Година: 1958
Пагинација: 50 стр.

Насмевка пред зорите

2008-12-10T12:58:00.002+01:00

Наслов:Насмевка пред зорите
Издавач: Кочо Рацин, Скопје
Серија: Наша современа поезија
Година: 1958
Пагинација: 43 стр.

Morning Star (1992)

2008-11-28T20:11:00.000+01:00

Jovan Koteski
Morning Star

(candelabra of stars)

Through bars
the morning star bring me
the knowledge
that the cosmic harvest will be rich!
Through the word Mother
I count in light years,
I just need balance now.
Why do I unsaddle this cloud,
why does this flowering Star fly from me
in its glory
and why does it bend me towards my Land
with a sinful though?

Translated by: Zoran Ančevski, Dragi Mihajlovski, David Bowen

Love and Death

2008-11-28T20:02:00.000+01:00

Песната „Љубов и смрт“ на англиски.

Никита Станеску и Јован Котески

2008-11-28T18:45:00.000+01:00

Песна од Никита Станеску посветена на Јован Котески.

Фотографија на Никита Станеску и Јован Котески.

Фотографија од Струшките вечери на поезијата (1964)

2008-11-28T18:23:00.000+01:00

Фотографија од Струшките вечери на поезијата (1964)
Јован Котески е петтиот од лево.

Фотографија од Рациновите средби (1979)

2008-11-28T18:20:00.000+01:00

Фотографија од Рациновите средби во Велес, 1979 година.
Јован Котески е првиот од десно.

Фотографија на Котески (1966)

2008-11-27T18:10:00.000+01:00

Фотографија од поетско читање во Стуга

Документ за ослободување од затвор од 3 јули 1987

2008-08-29T02:30:00.000+02:00

Категорија: Затворски документи

Документ за помилување на затворската казна на Јован Котески.

Клинкете на сликата за да ја видите зголемена.

Потврда од КПД Идризово за книгите од Јован Котески (февруари 1987)

2008-08-29T02:03:00.000+02:00

Категорија: затворски документи.

Документ од скопскиот затвор Идризово од 20 февруари 1987 година.

Документот е потврда за сопственоста на книгите кои Котески ги понел или добил додека служел казна во скопскиот затвор Идризово.

Кликнете на сликата за да ја видите зголемена.

Автограф на Јован Котески за неговата адреса во скопскиот затвор Идризово

2008-08-29T01:45:00.000+02:00

Категорија: затворски документи

Недатиран автограф од Јован Котески.

На листот, со негов ракопис, запишана е адресата на која престојувал додека служел затворска казна во скопскиот затвор Идризово.

Кликнете на сликата за да ја видите зголемена.

Писмо од Предраг Матвејевиќ до Окружниот Суд во Скопје и до Сојузниот Суд на Југославија јануари 1987

2008-08-29T01:37:00.000+02:00

Категорија: Затворски документи

Писмо од Предраг Матвејевиќ, тогашен претседател на хрватскиот ПЕН центар и потпретседател на меѓународниот ПЕН до Окружниот суд во Скопје и до Сојузниот суд на Југославија во Белград, за ослободување на поетот Јован Котески од затворот Идризово, датирано: Загреб, јануари 1987 година. Копија од истото писмо е доставено до: Друштвото на писатели на Македонија, Сојузот на писатели на Југославија и Македонскиот ПЕН центар.

Писмото има четири страници, кликнете на страницата за да ја видите зголемена.

Авторски белешки - за затворските теми во современата македонска поезија (1996)

2008-08-28T19:10:00.000+02:00

Авторска белешка кон стиховите од збирката „Решетки“ (1996) од Јован Котески

Во нашата современа поезија затворската тема скоро и да ја нема, освен во одделни фрагменти. Мене ми се падна таа „чест“ да напишам таква поезија. Тоа што го создадов во Идризово, на робија, можеби е највредното што сум го создал досега. Се добива впечаток дека токму тука сум бил „на изворот на животот“! Оваа поезија, според искажаните судови за неа, дише и пулсирасо топлина, љубов, хуманост.

Стиховите објавени во оваа збирка се дел од поопсежно пеење, па се надевам на читателите ќе им откријам грст светлина за едно робување. За време што беше заталкано во еден бесперспективен систем! Поезијата е, ми се чини, легитимен документ за поетот кој ќе рече „Бидејќи сум ја сакал Татковината, ми ги замрзнаа коскиве“!

Скопје, декември 1995

Авторот

Алекс Букарски за Јован Котески (2008)

2008-08-28T17:59:00.000+02:00

За блогот: поезијата на Јован Котески
Алекс Букарски
линк

Интимистот - тоа е шифрата под кое е водено неговото полициско досие скоро 40 години не е политичка жртва како Ченто кој иако правоверен комунист, парадоксално денес најмногу го слават националистите, не е македонски Фауст (М. Србиновски) “двоен и со биографија полна контрадикторности“ како Венко Марковски, не е ниту брилијантниот актер со темпераментен и буен карактер Ристо Шишков со кој во извесна мера имаше слична судбина.
Хрватите го имаат Јанко Полиќ Камов наречен Витезот на црната пцовка а Србите го имаат Бранко Миљковиќ поетот што го уби пресилната реч и ременот (кој му го накалемија???) на тенката гранка на едно дрво 1961ва во загрепскиот парк, затоа ние Македонците допрва треба дополнително да го разоткриваме и студираме Јован Котески - поет интимист.
Камов и Миљковиќ согоруваат млади, порочни и славни, со луксуз да се помалку мрачни помалку песимистични, додека Јован Котески е тотална спротивност на сето тоа: кроток, скромен, љубезен и семеен како општи каректеристики на неговата личност; енергичен и страствен но и прекалено мудар како поет; полемичен, искрен и критичен при разговори со пријателите - последните две “алтер-ега“ биле повод со децении да се пополнуваат тефтерите од страна на полициски информатори прикриени како негови доверливи пријатели, многумина од нив, до ден-денес истакнати писатели и поети кои воочливо висат на полицита на националната книжевност.
Доживува некаква пристојна старост (ако воопшто постои таква?), но се соочува со поголема и подолга голгота испреплетена со разно-разни психо-тортури.
Судбина исполнета со многу јад, црнила и години на изолација и параноја.
Денес 17 години после осамостојувањето, фразеолошки што би рекле, Јован Котески често се случува површно да го “чествуваат“ и разни маргинални -исти од многуте идеолошки отпади, но освен тоа, со исклучоци од страна на некои интелектуалци, тој не е (о)ценет онака како што треба.
Ако некој мене ме праша, да биде институционализиран повеќе од потребното ќе наликува на сите омразени национални поети кои ги учевме во основно и средно.
Со исклучок можеби на Ацо Шопов и некои други.
Но, правдата, куца и бавна, мора да биде задоволена.
Пишувањето меѓу останатото е и во извесна мера истерување на некаква правда, (Д. Угрешиќ) зошто тогаш да не биде исполнета и правдата за еден праведен и неправедно обвинет поет.
На 19 години кога почнав да пишувам немав високо мислење за поезијата.
Подоцна ги открив Витман, Лотреамон и Буковски.
Оттогаш поезија читам се повеќе. Деновиве читам поезија и есеи од Јозеф Бродски.
Според него, најголем проблем за советската власт не било анти-советското ниту про-советското, туку асоветското.
Индивидуалниот поетски израз, надвор од нормите на официјалната школа, е доволна причина да доживеете прогон или егзил во некое тоталитарно општество.
Од таа поезија со која сум запознаен Јован опејува љубовна тематика, автобиографска со посебен осврт на тешките денови, има народна но не во класична смисла, родољубива, туку со мотиви од природните пејзажи&панорами, или “медитеранска ала Лорка“ (Б.Конески), има високоестетска поезија со стилистиката на старогрчка митологија.
Не сум сноб веднаш сега да би се нафрлил на југословенскиот социјализам, но факт е дека Јован Котески е жртва на полициски режим + кафкијанство + малограѓански менталитет - последното најверојатно поприсутно денес од кога и да е било.

Прочитајте го блогот со поезијата, биографските податоци, интервјуа и статии за Јован Котески, блог уредуван од неговата ќерка, професорката по книжевност Јасна Котеска.
Тоа е задолжителната литература што наставничката по литература никогаш не ви ја раскажала.
Но, во догледно време, таа грешка, како умее и знае таа ќе мора да ја поправи.
Затоа вие бидете спремни.

Solitary Confinement (1992)

2008-08-28T12:06:00.000+02:00

Jovan Koteski
Solitary Confinement (1992)

I became heavy in myself and or myself,
narrow even for the Eye of the Sun.

In the grip of claws, of nightmares,
a soulless flame quivers.

I became an unseen lamp which shines
in order to climb to the small window of God.

Translated by: Zoran Ančevski, Dragi Mihajlovski, David Bowen

Penelope (1990) In English

2008-06-06T22:26:00.000+02:00

Penelope

Soft and round like a ball
consumed with passion
(like tendrils of ivy)
she was twined
round weathered bodies of men

Instinct has entered deep in her womb

At the creation of the world
the gods doomed Penelope
to constant suppressed flame
to quench thirst with thirst

What did you do, wretched Odysseus?
Why did you have to plough the sea?

Jovan Koteski

Translated by: Zoran Ančevski, Dragi Mihajlovski, David Bowen

Rheumatism (1990) In English

2008-06-06T22:24:00.000+02:00

Rheumatism

It is again the beginning of summer
and I go out to the Black River
I place my foot
on a flat rock in the river bed
and the hot stone drinks
the cold rust of rheumatism.

Although dirty and muddy
the river’s current is pleasant to my eyes,
it drags
one by one the fragments of green glass-
(the cold shivers)
stored in me during miserable winter nights
in the prison house.

Jovan Koteski

Translated by: Zoran Ančevski, Dragi Mihajlovski, David Bowen

Cockroaches (1991) In English

2008-06-06T22:22:00.000+02:00

Cockroaches

Someone, and it was me,
crushed with his foot
on the edge of the bed
a cockroach.

Now I feel a great remorse.

The barracks and wards
are always full of people,
(filled to the last place)
as are prisons.

The cockroaches are an extra perk.

Jovan Koteski

Translated by: Zoran Ančevski, Dragi Mihajlovski, David Bowen

Statue 1 (1978) In English

2008-06-06T22:20:00.000+02:00

Statue 1

They found it glistening in its glory
not far from the temple
among the shards of pots.
From within spurted streams
of an ancient dawn.
With a body able wordlessly
to move hand and thought,
it was found already at work.
All around spring with living letters
spelled out its name in leaves:
it poured youth on its lips,
on its hair the scent of lily,
on its fingers molten silver...
Their bodies sullied with desire
before the holy Altar
being stoned by time
the poets read its verdict
kneeling on dump ground
where nature gleamed with triumph.

Jovan Koteski

Translated by: Zoran Ančevski, Dragi Mihajlovski, David Bowen

Death of the Warrior (1963) In English

2008-06-06T22:16:00.002+02:00

Death of the Warrior
(a picture from childhood)

"Take a rest," said the sergeant.
"Maybe we too will never return
home." Marvezzi knew
how to dig into the stone with his fingernails.
"Marvezzi," shouted the soldiers,
"may the earth lie light on you, Marvezzi."
Today the woman weighs more
than the dried grass underfoot...
How they died in April!
Their country gave them
a wollen greatcoat and death.
The second soldier kept silent.

Jovan Koteski

Translated by: Zoran Ančevski, Dragi Mihajlovski, David Bowen

Kaimakchalan (1963) in English

2008-06-06T21:47:00.000+02:00

Kaimakchalan

People,
uproot the piles of bones
let the skulls run
down the steep slopes
of Kaimakchalan.
They say,
the grass burned on the stone,
the mother wept for her son,
time forgot the mother.
I don’t know who with whom
or who for whom on what day
lifted up his spirit like mist
which grazes in the shadows of night...
They came across the open sea
to break in waves
on Kaimakchalan.
Maybe by one skull lies
the skull of him who killed,
Skull resemble
stones.
I don’t know who with whom
or who for whom on what day,
but this mass of bones
frightens me!

Jovan Koteski

Translated by: Zoran Ančevski, Dragi Mihajlovski, David Bowen

Chest (1984) in English

2008-06-06T21:38:00.001+02:00

CHEST

Mother’s chest was closed on a winter’s night,
the earth regained its earthliness, heaven its holiness.

In Mother’s chest there are a few folded shirts
woven from chestnut linen;
a few photographs of my father abroad
and a quince which floods us with its fragrance.
There is a crucifix from the Ascension in Jordan,
an emptiness of pain which fills our mute worlds.
Mother’s chest contains all bright roads
released from the earth and reaching to God.
Cautiously she draws near to open it
with a tear transformed into a flame.

Among the great treasuries of this clumsy world
Mother’s chest is precious, because even now
it shines filled with a particular soul.

Jovan Koteski

Translated by: Zoran Ančevski, Dragi Mihajlovski, David Bowen

Persephone (1985) In English

2008-06-06T21:29:00.000+02:00

Persephone

In the windows of a women’s couturier
Appears Persephone with abundant tenderness,
Her hair fragrant with ripened rye.

Her voice imbued with favoring grace
As if ascending to another sky,
She bestows flowers with her smiles,

Persephone works a double shift:
In spring she breathes soul into the earth
For the budding of rich fruits.

With a crimson thread she descends into hell,
With white she returns to Heaven.
Like an ancient goddess she foretells change.

Jovan Koteski

Translated by: Zoran Ančevski, Dragi Mihajlovski, David Bowen

Ана (1958) на романски јазик

2008-06-06T19:49:00.003+02:00

Песната „Ана“ (1958) од Јован Котески на романски јазик

Збирката „Dragoste si Moarte“ (1981) Јован Котески на романски јазик

2008-06-06T19:44:00.005+02:00

АТО плус АТОТО (1991) Јован Котески

2008-06-05T20:28:00.000+02:00

Јован Котески
АТО плус АТОТО
1991, песна од затворот

Зошто ми се случи токму мене
да ме напаствува АТО плус АТОТО,
какво ли зло им нанесов
на 'рктите, соколите, омнибусите?

За задуманите, наддуманите,
за заебаните по јабаните
одѕивот се крши - карпа од карпа,
АТОТО се мечува со себеси,
се дроби во парам - парче!

- А - а - а - а - зеат планините
исполнети магли, правови,
- А - а - а - а - дебне одмаздата
сред ненаситост сура.

"- А - а - а - а - а - а!",
- акнал та пукнал - ми вели воинот од мрамор,
истото го повторува и облакот
што се подготвува да 'рзне,
платанот што се чешла на ветровите
влегува во мене со АТО на чело!

Со Господ напред
ме снајде АТОТО,
станав ризница
на исчезнати гласови.

Втора пресуда од 1985 (затворски документи)

2008-06-05T19:59:00.001+02:00

Текст на Р. Лазаров од 1985 (затворски документи)

2008-06-05T19:50:00.003+02:00

Текст „Со бомби врз слободата“, од Р. Лазаров, весник „Комунист“, 6 декември 1985.

Песна во „Стожер“ и наградата „Климент Охридски“ (постхумно)

2008-06-05T19:39:00.003+02:00

Два документа од 2001

Јован Котески во едицијата на „Народна книга“, Белград (1974)

2008-06-05T19:35:00.002+02:00

(кликни на сликата за да ја видиш зголемена)

Портрет на Јован Котески по затворот

2008-06-05T19:30:00.001+02:00

Блаже Конески за Јован Котески (1972)

2008-06-05T18:29:00.004+02:00

БЛАЖЕ КОНЕСКИ

МАКЕДОНСКАТА ПОЕЗИЈА ВО МЕДИТЕРАНСКАТА СФЕРА (1972)

На повeќе места сме можеле да го сретнеме тврдењето дека македонската поезија претставува поезија од медитерански тип. Иако по тоа останува потребата да се уточни што го карактеризира тој тип како таков, веќе самата импресија не е без значењe. Таа не’ води кон прашањето за улогата на една културна ареа или сфера во моделирањето на обликот на дадена литература. Не подлежи на сомнение дека Медитеранот носи ред карактеристики на една посебна културна сфера, создадена по долг историски развиток во рамките на државните формации што го опфаќале овој дел на светот. По Римската империја и нејзините наследници, Византија и Западното царство, на двете крајни крила на овој простор, на Балканскиот и Иберискиот полуостров, се напластило и силното влијание на исламската цивилизација.

Кон прашањето за тоа до колку македонската поезија се одликува со карактеристики што произлегуваат од една таква подлога можеме да пристапиме од посебен аспект, земајќи ја предвид резултантноста на воздејството од литературите на овој простор врз нејзиниот развиток. Една видлива компонента претставува воздејството на шпанската поезија, особено преку Лорка.

Не е ни најмалку тешко да се сети присуството па Лорка не само во одделни стихови и во изборот па одделни мотиви, ами и во структурата на цели песни, каква што е оваа од Јонче Котески, еден од најистакнатите современи македонски поети:

Каде си во Долот?
Стебло до стебло,
сега си срасната
со коренот.
Како ковано сребро,
спагата ги впива зраците
не за долго.
Твоите коси — црни лесни
ги мамат ветриштата,
не за долго.
Очите ти се свртуваат
кон небото,
прстите немо шумат,
дланките во зелена чоја
мируваат.
Не за долго.
По твоето тело
како по празно корито
ќе потечат пролетни
водги,
не за долго.
Ти си тврда и спокојна, ти ги разделуваш зорите
и горите,
но не за долго!

(„Сенки", Современост, Скопје 1972, стр. 8)

Повеќе успешни македонски песни го афирмираат овој образец што отворал нови можности за исказот, наспрема оние што би се откриле со трансформација на веќе познатите, наследени модели. Ќе забележиме притоа дека не било секогаш и кај секого ни потребно поблиското познавање на Лорка и на другите Шпапци, бидејќи може да се работи и за посреден резонанс на постапка еднаш усвоена и проверена.

Суштествено е токму тоа што воздејството на Лорка не останува во границите на индивидуалниот опит на одделни македонски поети, ами го побудува дејството па цела една поетика, со која доаѓаат до израз и ред автохтони елементи. Такво нешто може да се очекува тогаш кога зад контактот со туѓа поезија се открива сродно воспремање на светот при цел ред заеднички елементи во традицијата, т.е. кога подлогата значи припадност кон една културно историска сфера. Дури и да не дојде до израз во дадено време контактот меѓу две литератури во рамките на таква сфера, можат да се очекуваат слични резултати во нивниот развиток со оглед на комбинирањето на она што е општо во традицијата со новите стимули кои произлегуваат од исти центри на изразита културна радијација. Од една ваква гледна точка може да се тврди дека воздејството на Лорка го забрзало откривањето на тоа што го барала веќе самата македонска поезија.

Образецот што го прикажавме со убавата песна па Котески, а кој не води до постапката на Лорка, овозможува меѓу другото послободен пристап коп користењето па елементите од традицијата, претставена пред се’ во македонската народна песна. Ослободувањето од сугестивноста на некои формални својства на таа песна дава до толку поголема можност за активирање на оние елементи од наследството што можат резултантно да учествуваат во повеќе стилски синтези. Така образецот послужува да се вклучат и таквите традиционални елементи во приоднесот на обновуваната поетската експресија.....

Петар Петрески за Јован Котески (2000)

2008-06-05T18:20:00.004+02:00

Петар ПЕТРЕСКИ

ГОЛЕМАТА ОТВОРЕНА ПОРТА

Да се направи обид за толкување на поетскиот ракопис на Јован Котески, макар и само преку еден негов вдахновен поетско – медитативен изблик, за каков што ја сметам песната “Ангелот – Спасител”, не е само личен и несекојдневен предизвик на потписникот на овој текст, ами пред се’, ретка и пријатна можност за посуштинско запознавање со константните доблести и хуманистичките обележја кои ја сочинуваат поетската вистина на овој извонредно значаен и плоден поет.

Немам илузии дека мојот обид и колку да настојува да биде аналитичен и колку да настојува да биде искрен, ќе може да ги разоткрие слојностите, тајните и шифрите што во себе ги сублимира и носи овој лирски “одрон” на поетовата имагинација. Впрочем, од таков преамбициозен “залак” човек може да остане без здив и со поткршен молив во раката.

Ќе пробам да го одбегнам ова искушение и колку да е примамливо во својот расцветан предизвик.

Но, да и’ пријдеме на песната, да го подотвориме скришното вратниче и да ѕирнеме, претпазливо и утајум, како што вели Санде Стојчевски, во нејзините волшебни одаи:

Дали светот е подруг
од оној што го гледаме?
- прашува осамениот поет.

Само осамениот поет доброволно отуѓен во куќата од зборови, осамениот мислител кој трага по суштината на недофатното и неименливото, осамениот искушеник во тесната манастирска ќелија од камен и вар, осамениот научник и на крајот, осамениот затвореник во мемливата и темна самица, со тешка тишина во и околу, со гола штица под себе можат да си го постават ова прашање и да бидат беспрекорно сигурни во егзактноста на сопствениот одговор.

Но, да си поставиме и ние едно прашање: на што се должи ваквата дилема на поетот? На несовршеноста на човековите сетила, на неговиот емпириски опит или пак на резултатите од филозофскиот пристап во решавањето на овој проблем?
Сепак, зарем човекот може да ги види и распознае сите бои и нијанси како што може вилинското коњче. да ги слушне сите оние звуци што може да ги восприеме лилјакот? Да го види она што го гледа соколот – ловец, да го надуши она што го надушува волкот – самјак, да го насети она што го насетува цветот со своите наикрени толчници и прашници кога ќе дувне благоплодно ветре?

Значи, еве го заклучокот: светот е подруг од оној што го гледаме! Но светот, универзумот, бездруго не се гледа само преку неговите физички пројавувања и сензации, туку тој се набљудува и преку третото око, со интуитивниот перископ скриен некаде длабоко во нас.

Можеби за едно такво гледање пее поетот Јован Котески во песнава што е предмет на нашево толкување:

Не е така се’ црно, помислува затвореникот
оптегнат на гола штица,
додека му ја предава душата на сонот
телото му е избраздена сува земја
прелетана од ноќен ќукален.

Она што зрачи како од цитираниве, така и од стиховите што следуваат, она што може да се сфати како ‘рбетен столб на целата песна, она што се лачи, што се цеди, што капе по површината на свеста од читателот е непоматената надеж што лебди во тоталната безнадежност на дадениот момент ( Елипс останала последна во Пандорината кутија, не без причина), или ако сакаме да бидеме уште попрецизни, тоа е неговата нескршлива волја, неговата добра мисла. Нели е ова во спротивност со сфаќањето на светот и животот што во своите дела го протежираат Кафка или Бекет кои во бесмислата и апсурдноста ја препознаваат неговата основна и единствена супстанца.

На претпоставената неправда што му е нанесена од некого, поради нешто, или поради ништо, затвореникот со христијански мир во душата, без чемер, без озлобеност, без одмазднички талог во крвта & ја спротивставува единствено можната алтернатива, единствено можното оружје со кое располага, а тоа е – љубовта, односно заљубеноста во убавините на животот или Ангелот Спасител.

…Се уверува дека има рај во жуборењето на изворот,
во ладовината под дабот
во сечилото на молњата,
дека рајот е меѓу две зажарени тела
превртени в трева со страст за рожба.

Оваа милозвучна и тивка лирика е најсилниот контрапункт на злото, поетска негација на безобѕирната негација, негово исмевање со блага реч.

Во чинот на отелотворувањето на љубовта се наоѓа и чинот на простувањето.
Избликот на хуманистичкото и стремежот на афирмативното, како и негативниот импулс што се провлекува низ стиховите, се константни величини во оваа песна.
Меѓутоа, нејзината сферична повеќезначност ни оддалеку не се дефинира, ниту се исцрпува со изведениве заклучоци.

Последниот заграб од стихови што му го нудиме на читателот, намерно отстапувајќи од хронолошкиот редослед на песната со цел да го потврдиме реченото, се надеваме дека е доволно убедлив пример:

По правило, меѓу две високи планини,
има една Голема Порта отворена
низ која минало нашето детство
со шарено знаменце заборав!

Првичниот впечаток е дека со овој лирски пасаж, поетот како навидум да направил ненадеен отклон од основната мотивска линија во песната. Со повторното негово читање приморани сме да ја корегираме оваа импресија од причини што истиот заправо, го “потсетува” внимателниот читател на тоа дека кога ќе ја поминеме Големата отворена Порта, колку разклична, толку и слична на Кларковата Порта (А. Кларк “Одисеја 2001”), оставајќи го детството зад себе како “шарено знаменце заборав”, ќе влеземе и ќе се судриме со еден нов свет за чии што свијоци, премрежиња и убавини пее поетот. Тоа укажува дека овие стихови ја фокусираат онаа критична точка од каде што почнува големата авантура на секој од нас поединечно…
Поетот Јован Котески, уште еднаш по којзнае кој пат, со песната Ангелот – Спасител, како и со “Стремеж”, не само што го потврдува и зацврстува, туку и го продлабочува со нови обележја, својот редок и извонреден поетски опит, чии исклучителни вредности допрва ќе бидат предмет на валоризација не само од нас, Македонците.

Илија Карајанов за Јован Котески (1991)

2008-06-05T18:18:00.002+02:00

Илија Карајанов

ДРАМАТА НА ЧОВЕКОВИТЕ СОМНЕВАЊА

Јован Котески: “Морници”, “Наша книга”, Скопје, 1991

Новата збирка поезија на македонскиот поет Јован Котески претставува кохерентен поетски ракопис што ги открива трауматичните бранувања на поетовата душа. темата на ова дело беше најавена преку песната “Бројки за споредба” од претходната авторова книга “Живожарица”. Откривајќи една чудна, невообичаена коинциденција меѓу животот и литературата Котески со еден есенцијален јазик преку имагинарен дијалог со своите деца ни ги предочува согледбите кои “се римуваат” како таинствено писмо на човековите успенија, поревања и самоиспитувања:

“БРОЈКИ ЗА СПОРЕДБА

На моите деца Васил и Јасна

Во време на робијата
мојот затворенички број беше: 6412

Во Хомеровата “Илијада”
стихот 6412 гласи:
“Сега за татко ви ваш
ќе ја платите грдата грешка”.

Понекогаш нештата
во времето и во просторот
се римуваат и без наша волја.
Што се може.”

Познатиот писател Вацлав Хавел, кој бил осуден на затвор, во своето дело “Писма до Олга” ги поставува прашањата за човековата слобода, за тоа како човекот го доживува губењето на слободата и што е тоа што на човекот во затворот најсуштински му недостига:

“Имено, тоа ни оддалеку не е само неговиот дом со сите човечки и материјални вредности кои го прават него – тоа е само составен дел од некаков поширок и покомплексен губиток: тој наш ‘егзистенцијален дом’ е во одредена смисла ‘само’ конкретна последица на нашиот избор – овде, меѓутоа, не недостига само овој резултат, туку и самата можност на изборот”.

Поетот Јован Котески во збирката “Морници” се обидува да одговори на прашањето што претставува слобода и како се чувствува во моментите кога слободата за него не е само наслутен хоризонт. Поетот трага по “зрнце слобода”, буден сонува “женско тело и слобода “, ги брои минутите и часовите, а “мислата за слобода гори”. Во борбата за освојување на слободата поетот не е беспомошен, зашто тој негов чин е истовремено и борба против злото, против лицемерието, денунцијантите, против политичкиот терор и еден идеолошки концепт издигнат на ниво на институција. И кога се чини дека нема излез од таинствениот лавиринт, и од деновите на длабока депресија, и во часовите на една неминовна резигнација, и кога во поетовата душа се населуваат мори и морбидни сонови, тој губењето на слободата го доживува како можност за борба со себе и потреба да извојува победа во себе. И во грозоморните мигови кога поетот ги преиспитува границите на својата издржливост, и во миговите кога биле уништувани неговите сонови и верби во еден подобар свет, тој, иако ставен на најтешки искушенија, наоѓа сили да проговори за естетските вредности на животот:

“Нагонот за убавото е посладок
од корка леб.”
(“Фотографија”)

“Заспаното повторно се буди
среде природата се обликува
во оган,
открива совршена убавина од искри.”

(“Искри”)

Што значи вербата во убавината? Дали таа верба не ги открива поетовите пориви повторно да се освои слободата, онака како што се освојува силниот збор и вистинскиот живот?

Поетот Котески во процесот на трагање по вербата во човекот, во песната, во слободата и во животот, ја испишува драмата на својата опстојба и драмата на свиоте сомневања. Таа драма минува низ нови искушенија и сложени состојби на духот. Таа драма што се доживува како “колективен човечки делириум” (Кундера) има свои морничави внатрешни конфликти и катарзи, плими и осеки, илузии и кошмари, сономорја и безнадежност, но и простори на Верба и Надеж. За поетот Јован Котески “поезијата е облик на постоење на правдата” (Еткинд).

Во поетовата совест се пробудува една Вистина која го потресува неговото битие до дно. Тој знае дека треба да се премостат понорите и да се победи пеколот во човекот. Во него се пробудува песната со животодавна сила и прометејска моќ и таа се доживува како крик во ноќта и протест против мрачните подземни сили и човековиот раскол. Котески изградил своја Вистина за човекот и светот, Вистина за слободата на духот и имигрираните лазурни хоризонти и најпосле, Вистини за бескрајните и тајновитите лавиринти на животот. За него поезијата е повеќе етичка, отколку естетска определба. Неговите песни се истовремено и протест и повик за Надеж, драматичен чин на една пробудена совест и глас на големата човечка духовна слобода.

АНГЕЛОТ – СПАСИТЕЛ

“Дали светот е подруг
од оној што го гледаме?”
- прашува осамениот поет.

- Подруг е! –

Не е така с# црно, помислува затвореникот
оптегнат на гола штица,
додека му ја предава душата на сонот
телото му е избраздена сува земја
прелетана од ноќен ќукален.

И тогаш помислува, не без причини,
дека една шурка налик на славопејка
тече по челото на Ангелот – Спасител,
додека во ќелијата се згустува тишина
тој ја згустува својата брежна мисла.

По правило, меѓу две високи планини
има една Голема Порта отворена
низ која минало нашето детство
со шарено знаменце незаборав.

Сонот н# води до неможните предели
на она што го има, што се гледа,
ако сликите на сонот се вистина
нека ти се множат на оној свет!

Како истоштена гладна кучка
душата наутро се прибира во телото,
затвореникот ги оптега нозете, гледа
некој му ги испогазил шарените цвеќина!

Озрачен од поројните морници
осудениот дознава дека
во целината на постоењето, сепак,
има нешто што потиснува и уште подалеку
од ѕвездената бездна…Се уверува
дека има рај во жуборењето на изворот,
во ладовината под дабот,
во сечилото на молњата;
дека рајот е меѓу две зажарени тела
превртени в трева со страст за рожба.
Со нова принова во земниот рај
тие го осмислуваат Универзумот
И се пробиваат уште подлабоко
низ светлите и темни коридори…
Белата вода од изворот
тече наспроти моите илузии
за ништожношта на светот, Боже!

Науме Радически за Јован Котески (1990)

2008-06-05T18:16:00.003+02:00

Науме Радически

ПОЕЗИЈА НА СТРАСТ И СУПТИЛИТЕТ

Јован Котески, “Сончева белегија”, Мисирков, Битола 1990

Поезијата на Јован Котески, бездруго, е една од најзначајните појави во современата македонска поезија. Се работи за поет кој уште со својата појава со 50 – тите години и, особено со неговите први книги (“Насмевка пред зорите” и “Земја и страст”) не само што го откри својот редок талент, туку зазеде и свое автентично во македонскиот поетски хор, а пред се’ во редот на поетите од генерацијата која се афирмира и се потврди во таа деценија. Поетот Котески до денес има поминато околу четири децении творечка развојност. Тоа се децении на негување како на сопствената лирска вокација, така и на националниот поетски и јазичен супстрат, но и децении во кои поетиот ги проширува, ги продлабочува и ги нијансира своите инспиративни сфери. За тоа време Котески има создадено петнаесетина книги поезија, а секоја од тие книги е посебна и неодминлива алка од неговиот поетски опус.

Низ овие редови претставуваме едно од најновите остварувања на Јован Котески – поетската книга “Сончева белегија”. Во збирката се поместени шеесетина песни, поделени во пет циклуса: “Жени”, “Светлината на окото”, “Мајдан”, “Глутница” и “Совпаѓање”. Како поезија која е настанувана по книгите “Полилеј”, “Плодови” и “Тапија”, овие песни, секако, сами за себе не се во толкава мера она што би можеле да да го определиме како нова поетска фаза на авторот. Тоа произлегува најмногу од фактот што паралелно или скоро истовремено поетот се јавува и со други поетски текстови. Тоа се збирките песни “Живожарица” и “Морници”, со кои “Сончева белегија” меѓусебно се надградува и надополнува врз квалитативни претпоставки. Овие неколку остварувања на Котески, кои се појавија набрзо едноподруго, можеме да ги сметаме како надоврзувачки, како надополнувачки, како доречувачки поетски текстови, во однос на неговата целокупна досегашна поетска дејност. Тие се надвоврзуваат пред с# на “Хераклеја” (1978) и од неколкуте следни објави. Во поезијата на Ј. Котески, всушност, како и да нема попрецизно одредени поетски фази. Сите негови книги, сите негови остварувања се алки од еден синџир, кој, бездруго, не е еднолинеен. Овој поет, имено, постојано ја создава, досознава, пресознава, надополнува и надоградува својата единствена книга лирика.

Поет по вокација, роден поет како што вели, и во песните “Сончева белегија” Јован Котески е не само незаинтересиран, туку и независен од било какви поетики и модернизми. Но, кај него тоа не е недостаток, туку висока препознатливост на оригинален и автентичен творец, веќе првите страници од книгата се средба со лирика во која бликаат врутоците на ретки и исклучително суптилни поетски флуиди. Во прашење е најпрво потрага по убавото, црвената нишка во поезијата на Котески с# од неговите први појави. Овој поет има исклучително суптилен, и чувствителен и страствен однос кон формите. Формите и чувствените опсесии кај него се флуиди кои во секоја песна или целина од стихови се допираат и се прелеваат во безброј и секогаш успешни нијанси.Ова се однесува особено на песните од циклусот “Жени”, со кои можеме да речеме дека поетот уште еднаш го повторува својот резултат од “Хераклеја”. Но, овде, во овие песни го немаме одблесокот од мраморното достоинство на антиката. И поетските идеи, и поетските слики во овие песни се поблиски до нас, понаши, посекојдневни. Отсуството на посегање, како и на позабележлива универзализација, секако, ги разликува од поевќето песни во “Хераклеја”.

Од некои целини од “Сончева белегија” опсесиите со убавото се надополнуваат и се испреплетуваат сон поетовите повторни посегања кон митските, кон рефлексивните поетски опсервации. Митските белези се сретнуваат во некои од постарите книги на Котески, како во “Злодоба”, “Тежина” или “Сенки”, а трегите на позабележлива рефлексија во неговите (условно) средишни остварувања, како во “Хераклеја”, “Поморија”, “Бденија и сновиденија” и “Полилеј”. Во овој творечки период на Котески, пак, поконкрето во оваа книга, митските и рефлексивните опсервации неретко се обоени уште и со едно самосвојно поетско чувство за астралното. Сето тоа е посебно забележливо во песните од циклусите “Светлината на окото” и “Мајдан”. Песната “Одзив”, на пример, го посведочува овој поет не само како создавач и пресоздавач на конкретни рефлексивни состојби, туку и како битие кое е неодминливо присутно и во самиот резултат на создавањето, односно во песната. Спомнатава песна е кратка, па тоа ни дозволува да ја пренесеме во целост:

“Меѓу светлината на Окото
и светлината на Сонцето
јас не сум дораснат
да ја одиграм улогата на пленик.

Мојот живот се преточува
само кон внатрешноста,
сличен е на разбудена пештера
одзивот со одзив на мени.”

Не помалку интерсени во таа смисла се и песните како “Вазна”, “Ризница”, “Координата” и уште некои други. Тоа се главно над нашата реалност, што ни се чини дека не беше својствено за неговата досегашна поезија. Во допир со овие опсесии и стиховите од песната “Бездна”, сведоштво за поетовото чувство на релативноста, на минливоста што ја следи физичката егзистенција. Веројатно највистинското прашање за постоењто, пак, Котески си го поставува во песната “Прашања”, која влегува во кругот на малку погоре споменативе песни.

Забележителни иновации и резултати Јован Котески постигнува и во оние текови на неговото пеење кои се во еден поопиплив контакт со секојдневието. Се чини дека тие доминираат во песните од двата крајни циклуса, во “Глутница” и “Совпаѓања”. Делничноста насликана често и низ иронично – саркастична обоеност, но не и без свест за нивната опстојувачка креативност, се препознава веќе во стиховите од првата од овие песни, во онаа само навидум “Наивна песна”, како што е насловена. Но, забележливо е дека и во песните од овие два циклуса имаме не само елементи, туку и сцени и студии на и за убавото и, посебно, проблесоци на рефлективното.
И со едните и со другите погоре истакнати текови, а без да се заборава уште и мошне сложениот систем на симболи, и оваа книга на Јован Котески резултантно се вградува не само во неговата богата поетска продукција, туку и во најновите текови на современата македонска поезија пошироко.

Данило Коцевски за Јован Котески (1978)

2008-06-05T18:07:00.003+02:00

Данило Коцевски

ЕДНА ПОЕТСКА ХЕРАКЛЕЈА (1978)

(Антиката како повод)

ВО СВОЈАТА НАЈНОВА поетска книга “Хераклеја”, Јован Котески можеби “неочекувано” за познавачите на неговата поезија, наметнува една тема која на прв поглед се чини премногу дискурзивна, која бара премногу интелектуализирање, нагласена рефлексија, кои не се блиски на неговата творечка природа, на карактеристиките на неговото претходно поетско пеење. Но, како што само темата не го чини авторот, туку и обратно, Котески успеал, откривајќи едно ново интересирање, да ги задржи и наметне сите добри одлики на своето претходно творештво: емотивно – мисловната одмореност и пречистеност на стихот, експлицитност и неизнасиленост во поводот и пораката, како и настојувањето мелодичноста, ротмичката организација на песната која произлегува од начинот на чувствувањето и темпераментот, да биде во функција на самата поетска идеја.

Античката Хераклеја како тема е само повод да се приговори за некои современи човекови дилеми и сфаќања на светот. Притоа, Котески го одбегнува античкиот мотив како банален поттик за една квази – реторичност и силните поетски слики кои во својата “егзотичност” стануваат – цел за себе! Тоа е едно интимно доживување на мотивите чија универзалност и препознатливост не се гаранција за универзалноста на поетскиот говор, туку повод и предизвик да се трага по него. За тоа поетско согледување и разоткривање на минатото во оваа книга, можат да се употребат помалку или повеќе наметливи определби како: обид да се направи “мост меѓу вековите” или “древната судбина на Хераклеја” да се прифати како сопствена, кои тешко можат да се вклопат во поетската изнијансираност и непосредната “интимност”на доживувањето на овие стихови. Обратната квалификација би била, секако многу поблиска до нивната суштина: поетот “сопствената судбина” се обидува да ја проектира преку Хераклеја, која понатаму може да ја доразвива, гради или “уништува” според својата сопствена творечка мерка, за разлика од претходната која “ниту нешто ми дава, ниту нешто ми одзема” или “ниту расте, ниту умира” како што вели поетот во песните “Пирова победа” и “Премрежје”.

Една од основните идеи по кој трага (или која ја открива) во оваа книга, секако е, содржана и во прашањата: како да се опстои и како да се изнајде идентитетот во незапирливото умножување на времињата, во вечното човеково пресоздавање кое е само мит на с#општото постоење? Дали само потрагата останува врвна цел и смисла, бидејќи таа е единственото што на човекот му преостанува ко конечната егзистенција? Не поставувајќи ги овие прашања реторично како што рековме, поетот се обраќа кон минатото единствено со цел да одговори на некои свои дилеми или на дилемите за кои смета дека можат да имаат едно пошироко егзистенцијално значење, секогаш неуморно “копајќи” “черепите на кои некогаш светкала жар од очи”, “камењата”, тие “мртви невини војници на времето”, “рацете на старицата што врзувале снопје”, “тој со дрво враќа што напинал да го искачи злото”. Мал и исплашен пред тие прашања и видувања, човекот понекогаш, загледан во минатото и исправен пред сопствените хераклеи, наликува на оние две статуи осамени и отфрлени, “што н# чекаат, ете така, налик на чуденки”, а постојат и други “големи чуда пред кои Човекот клекнува”, (песните “Ликови” и “Ископина”). Од сите тие поетови потраги пробива, сепак, свеста дека не може да избега од сопственото време и дека нему, конечно, се’ му е потчинето: “минатото и иднината беше се согласиле во сегашно јасно време” (песната “Време”).

Во тоа поетско “согледување” на времињата, се наметнува идејата за цикличноста, пресоздавањето, што успешно транспонирана во неколку песни, посебно е заокружена и сугестивно остварена во песната “Атена Партенос”:

“Извираш како од стебло
и лицето и косата и прстите
и скриениот извор од дојка
тече во друго тело, се меша
во друга душа, слични на плодот
што се престорува во плод.
Го насетуваме здивот на животот
во тебе,
но правот во прав не’ враќа”.

Песните од оваа книга, според некои свои особености, начинот на пеењето, елементите со чија помош се експлицира идејата, можат да се поделат на две групи: оние во кои алузиите на современоста се директно присутни, (“публиката громогласно ја крунисува туѓата трагедија”), и оние од кои еманира една “метафизичност”, обид да се дофатат некои поопштичовекови духовни состојби и поетски значења преку нагласената метафоричност или поетската асоцијативност. Вториот вид песни се помногубројни и подобри во книгата, (“Статуа 3”, “Починка”, “Атена Партенос”, “Запис”, “Жолти пеперуги” и др.). Во овие песни на Котески постои една неизнасилена поетска понесеност, “чисто” поетско доживување кое отсликува една внатрешна напнатост, ред, мелодичност. Блика од нив мир и сталоженост на поетската реченица во која не се чувствува напорот “нешто да се соопшти со широк и наметлив гест”. Постепено, во тоа откривање на човековите пресоздавања, нештата поетски се “дематеријализираат”, статуата (песната “Статуа 3”) како да лебди во просторот, таа не е “создадена” ниту може да исчезне. Таа се претвора во еден поширок симбол на човековото траење ио неминовната сооченост со минливоста. Дали е таа конкретна, материјално дадена или е поетски флуид, станува небитно (“Одгоре три пауна сложно како “смрт и’ ја влечат кочијата небеска”). Таа можеби и постои само како инкарнација на човековиот стремеж да го открива и толкува времето, да води дијалог со себе си?!

Рековме, “Хераклеја” задржува некои од најдобрите одлики од поезијата на Котески, но во неа се провлекуваат и одделни поетски недоречености во однос на кои можат да се упатат и забелешки, главно, од три аспекта:

- преголемиот стремеж кон еуфоријата, мелодичноста која често “не е покриена” од “смислата” и е цел за себе;
- рефлексивните елементи понекогаш се пренагласени и не се вклопуваат во “начинот” на пеењето;
- нарушувањето и неочекуваното менување на ритмичкото и стилското ниво на пеењето (“Стопанкина, многу, многу не’ има”, “Палма што не расте во оваа стопанкина”).

Еден од основните впечатоци кој се наметнува по проучувањето на оваа книга е, дека, сите обраќања кон минатото, минливоста или вечноста се само едни, од многуте елементи на поетското обликување, бидејќи се амалгамирани, пресоздадени и, пред се’, во функција на исклучителната важност и значење на поетската реч. Зашто, според оваа творечка логика, се’ мора да биде потчинето на врвната смисла: на поетското пеење, поетското обликување и доживување на нештата, на неповторливоста на поетскиот чин.

Атанас Вангелов за Јован Котески (1978)

2008-06-05T18:05:00.003+02:00

АТАНАС ВАНГЕЛОВ

ДЕЛОТО – СВЕТЛОСТ

(Јован Котески: Хераклеја, Скопје, Мисла 1978.)

Берово, 13 октомври 1978.

Спроти хотелот Македонија во Берово е гимназијата. Гимназискиот двор е полн ученици и деца, повеќето во сини јаса тренеркии патики, со пластични кофички или гроцка кантички в раце. (Кон пладне, од нивниот професор по руски научив дека пошле да помагаат да се соберат сливите.) Џагорот е палав и ѕвонлив; гласовите се тркалаат како белутраци во стаклен сад. Сепак, тие, со ништо да ја повредат тишината. Таа како да извира од светлоста, здрава и густа, речиси плодна. Светлината, пак – се цеди од затегнатата, дрочна кожа на малешевските сливи, онака, како што чудесно е изречена таа во стиховите на Ефтим Клетников. Претворена во зборови, верно и точно, на не помалку верен и точен начин е претворена таа во бои на корицата од една книга. Книгата се вика Хераклеја, а нејзиниот автор е Јован Котески.

Нека ни биде простено што текстот за книгата на поетот го почнуваме од корицата (автор на корицата е Дарко Марковиќ). Правиме така зашто ни се стори неизбежно тоа. Корицата има сивозелен, основен тон. На неа доминира едно напукнато сонце, во истиот тон, од кое зрачи болникава, слаба светлина, на гасење. Под сонцето, на рамна пуста површина има кутнат антички сад (пехар, сребрен?), а во заднината, лево, речиси на хоризонтот, наполу скршен дорски столб. Од отворот на столбот истекува виножито, а космичкото сивило, пак, полека и неусетно, во еден елегантен лак, се влева во скршениот дорски столб, по истиот начин како што се влева тоа во еден искршок од античка вазна или скулптура кој, подеднакво, може да биде паднат дел, врз пустата површина, од напукнатото сонце.

Во кусата белешка кон книгата, рецензентот вака ги карактеризира сегашните песни на Јован Котески: “Хераклеја говори за судбината воопшто, за минливоста на времето и на животот, а за трајноста на убавината, за постојаноста на човековото дело (под А. В.)” И, како што тој ден во Берово н& се стори нам најстварна утринската светлост (постварна од животот, од палавиот детски џагор во гимназискиот двор) така н& се стори стварна и онаа светлост (светлоста на виножитото) што избива од строгоста и стројноста на античките дела или од постојаноста на човековите дела, својство или смисла на сегашните песни од Јован Котески, толку едноставно а проникливо дефинирани од рецензентот на книгата (веројатно Слободан Мицковиќ). За таа книга сакаме и ние сега нешто да речеме, но еднакво н# притиска чувство дека првото што сакаме да го речеме за стиховите е речено во првите стихови од првата песна во книгата, која се вика Сцена. Поправо, тоа се стихови кои ги “отворија” малешевските светлини и џагорот во нив, облиот двиг на божилакот а, за да биде изненадата уште поголема, “гледливоста” и “моментот на гледање” се особено истакнати во таа песна. Впрочем:

Прстите допреа женско тело
и тоа во облина потече
како светлина во ноќта
Потоа се мешаа
јагули во клопка
и би нешто убаво.

Има неколку зборови во овие стихови (знаковна или акустичка материјализација на одделни претстави) кои сакаме посебно да ги истакнеме зашто н& се чинат необично важни, заправо клучни за целата книга, како точка во која се збиваат сите нејзини компоненти. Најпрвин тоа е телото кое тече. За телото ние веќе пишувавме еднаш (како тема на поезијата од Ефтим Клетников). Кај Јован Котески тоа тече, но не истекува, конечно и хераклитовски. Тоа тело оплодува и создава. Преку допирот се модифицира во облина. Облината е обликот што ја засведочува или изречува неговата иднина и, поправо, тоа се спротивставува на течноста или пак на истекливоста на телата. Може да се рече дека облината е таа која го пресоздава (спасува?) телото. Како светлина во ноќта, споредува поетот. Тој ја претполага нашата сомничавост, но ја знае и нашата надеж, и затоа говори за чудо. Говорејќи за него, тој ја потиска сомничавоста правејќи & место на храброста. Доаѓаат јагулите во неговите стихови. Меѓу јагулите и облината е поставена мошне изјаснета значенска врска по асоцијативен пат. И во телото на јагулата, а во движењата нејзини – особено, господари облината. Од сето тоа излегува убавината. (Како што правата линија на јагулата, движејќи се, станува елипса или спирала, така строгата вертикала на дорскиот столб, во последица на една лемпорална која претполага и спацијална – кинетика, се претворила во виножитен лак, по истиот начин како и косата линија, сведена положба, на паднатиот антички сад врз пустата, сива планетарна површина).

Засегнавме извесни својства на поезијата на Јован Котески и тоа се обидовме да го покажеме со помошта на категорија зборови кои означуваат претстави. Една друга категорија зборови при читањето на оваа книга нам н& се стори исто толку значајна иако, притоа, нашиот впечаток ние не го проверувавме преку испитувањето на нивната зачестеност или пак, просто, статистички. Тоа се зборовите кои означуваат дејства или состојби, и ние ќе ги наведеме нив без некој особен ред или систем. Тоа се: плови, плете, (се) покажува, (се) отвора, открива, блика, облева, сползга, лизга, потекува, прелева, извира, пушта, цути, набабрува, светка, (се) крева итн. Ги наведуваме овие зборови затоа што во сите нив н& се чини дека е задржан, внесен или посебно истакнат еден семантички одблесок на првоупотребениот збор од иста категорија, во првата песна на поетот, а тоа беше – тече. Во пловењето моментот движење е подеднакво очигледен како и во течењето. Плетењето го претполага тој момент како и појавувањето и откривањето: последниве два процеса означуваат уште и изделување, изјаснување, облик наспроти необликот, опсебување, а пресудно за сето тоа е - движењето. За зборовите, потекува, прелева, извира не е потребен посебен коментар. Макар вторичен, секундарен динамичкиот аспект, исто така, е содржан и во зборот пушта, а менувањето на обликот во бабрењето односно метаморфозата на еден облик во друг во цутењето се, речиси, визуелни пандани на процесот движење.

Иако говориме врз основа на впечаток, се земаме слобода да речеме: во стиховите на Јован Котески е необично истакнат еден движечки, динамички, дијалектички аспект иако тема на повеќето песни се заправо, мртви предмети и дела, нешто кои не го поседуваат спиритуалното својство. Набројуваме: Амфитеатар, Арена, Статуа 1, Статуа 2,Статуа 3, Атена Партенос, Ликови, Пирова победа, Амон, Тезеј, Одисеј, Мозаик, Легионер, Сатир, Воин, Прстен, Лира. Тоа се наслови на песни и сосем очигледно е дека се работи за антички дела, остатоци или сведоштва на една голема цивилизација, претходница на нашата, европска култура. Ако каталогот глаголи го спротивставиме на каталогот имиња на песни во книгата на поетот, без особени напори и без некој поочигледен ризик за произволност ќе можеме да речеме дека основна интенција на оваа книга, интенција која, можеби, била изјаснета уште пред настанувањето на песните, е да се “искаже”, да се “опее” восхитот кон величината на тие дела, да се побара основа и потврда за секој потфат и чин кој му претстои на човекот како негова смисла, да се пронајде, да се оствари, реализира едно телесно или човеково прибежиште како негација на свеста за течноста и за истекливоста на телото, тема поетски засегната уште во почетните стихови од книгата. По тој начин се дефинира и таканаречениот рамковен аспект на сегашните песни од Јован Котески. Може да се рече веднаш дека еден таков обид и опит се’ уште не е сторен во нашата современа поезија, барем во целина и, според тоа, мотивското истражување е она што се налага како прва, очигледна карактеристика на самата книга. За нашата поезија тоа веќе значи мотивска новост. Иако тој момент на поетска адорација на антиката е веќе минато за европската литература (поезијата на парнасовците) иако по еден начин е засегана кај Србите и кај Хрватите Јован Дучиќ, Владимир Видриќ во сите нив не би можело со некоја поособена сигурност да се бараат далечните сродници или праимпулси за оваа книга на Котески. Парнасовците и Дучиќа ги занимаа, пред се’ хармонијата и совршенството на обликот како основа и цел на поезијата. Кај Видриќа панкалистичкиот став кон светот и животот формално беше материјализиран преку еден антички мотивски каталог. Кај Јован Котески движечкиот, динамички аспект е основа на неговите песни. Останува, овој наш впечаток да го потврдиме со примери од песните.

Во првата песна Сцена, чии почетни стихови ги анализиравме уште при почетокот е поставен значенски амбигвитет. Може да се работи за жена, а може да се работи и за статуа. Почетните стихови говар во прилог на првото, а продолжението говори во прилог на второто:

И не смееше да се заборави
тоа што е прѓе кај жената
можеби нејзиниот глас
или јазикот што го прави
уште посвежо зеленилото.

Во првиот дел на песната се употребуваат аористни и имперфектни форми допреа, потече, мешаа, но позицијата на прстите и нивната граматичка функција допушта тие да се определат како метонимија на субјектот (маж, сега и тука, јас, оној што говори). Во вториот дел од песната е употребена една инперфектна форма (смееше) како и една безлична инфинитивна форма (да се заборави). Треба да се додаде, уште, дека и глаголот треба е безличен. Сето тоа говори дека присутниот субјект од првиот дел на песната е отсутен во вториот дел. Тој се елиминира. Доминира жената, синтаксичкиот објект, но контекстот јасно упатува дека таа жена и телото кое потекнува во облина произлегува од јазик, од глас, дека гласот и јазикот се тие кои го “спасуваат” нејзиното тело во мермерен блок – значи, статуа. Кога ќе го спротивставиме вториот дел од песната на првиот, каде што доминира субјектот со неговиот чин, доаѓаме до обратниот ред: мермерот, статуата, сега го произведуваат јазикот и гласот и пред нас се одвива еден фиктивен но сугестивен еротски чин.

Со оглед на просторот ние нема да се впуштаме во исцрпни анализи од ваков карактер, но изречената констатација нас не’ обврзува да го покажеме тоа врз уште еден пример. Песната Миг, бидувајќи кратка, ја наведуваме во целост:

Запира бубалка на каменот
и ножето & мрда, поигрува,
другото ноже го пушта потаму
а зрак по зрак таа се слева
со мозаикот, станува макче
што го буди,
о, вие што се кревате нагоре
не сте едно, а мноштво
не сте осамени во својата убост
ви треба само краток од!

Песната почнува со еден наративен презент (запира) кој е во привидна опозиција со глаголите што изразуваат движење, а кои ги сметаме за доминантни во книгата на поетот. Велиме привидна зашто тој глагол изразува само прекин на движењето. Во самата песна доминираат исто така глаголите кои означуваат движење: мрда, поигрува, се слева, влева, крева, наспроти треба и станува. Во прилог на тоа говори и последната синтагма од песната, краток од, во која исто така се истакнува процесуалноста (од = одење). Ако во првата песна каменот, мермерот, статуата беше тој што го мотивираше чинот на субјектот, во оваа песна тој камен, тоа дело (мозаикот) е мерата, релацијата (етичка, хумана и далекусежна) која му ја определува смислата на тој чин: О, вие што се кревате нагоре…ви треба само кроток од!

Тој аспект може да се докаже и по друг пат. Истакнавме дека во стиховите на Јован Котески од категоријата зборови кои означуваат дејство и состојби доминираат оние чија основна семантичка носивост е движењето. Меѓутоа, во нивниот подбор е присутна една очигледна намера. Скоро да нема такви кои означуваат движење со негативни последици: уривање, расипување, разнесување, уништување, разградување, дробење, кршење, гмечење итн. Тоа се зборови од кои, пред с#, избива континуираноста на движењето, неговата хармоничност, постојаност и рамномерност. Како да има некоја естетичност кај него движењето. Како да восхитува самото по себе, како да е доволно самото за себе. Тоа движење, непогрешливо и чудесно е изразено во ликовниот удел на Дарко Марковиќ кон оваа книга која, според нас е најубавата книга на овој писател, прекрасен прилог на нашата современа поезија.

И, ете, така: како што оној дорски столб, одделен од нас со илјади години доаѓа одеднаш до нас, сега како виножито, така одделни песни од овој поет се разлагаат на зборови, а зборовите на звуци кои трајно се врежуваат во свеста. Јован Котески ги напиша песните: Сцена, Фрагмент, Запис, Миг…Тие песни можел да ги напише само Јован Котески и – никој друг. Негови се и незаборавни како здравата и плодна малешевска светлост од октомвриската есен седумдесет и осмата. Му благодариме.

Атанас ВАНГЕЛОВ

Слободан Мицковиќ за Јован Котески (1978)

2008-06-05T18:03:00.002+02:00

Слободан Мицковиќ

ЈОВАН КОТЕСКИ (1978)

1.

Јован Котески е поет кој својот поетски свет го гради врз сопствените внатрешни доживувања барајќи го нивниот корен надвор од себе. Неговите возбуди се постојано инспирирани со она што околу себе го гледа, што го доживува и забележува но тие се, истовремено, одделени од своите поводи зашто патот на нивното пројавување води низ сензибилната поетска внатрешност. Сликата на она што Котески го гледа минува, најпрво, низ емотивното ниво на неговата податливост кон надворешноста, меѓутоа, таа се менува, се надградува и се заматува во натамошните нејзини патишта: таа влегува во однос со други слики и доживувања, се усложнува во контекстот на асоцијациите што ги буди, се упростува во допирот со рамките што Котески & ги поставува во песната. Затоа поезијата на Котески не е веднаш разбирлива а ниту, пак, клучевите на нејзиното сфаќање имаат само една шифра.

Приоѓајќи им на песните Котески, пред се’, има сосема јасна претстава за тоа дека тој не ги пишува за некого, дека тој никому одредено не ги упатува. Тоа е една слобода што во поезијата тешко се достасува. Отворајќи ги за себе просторите на таа слобода Котески песните ги пишува заради нив самите, ги соопштува најпрво на сопствените љубопитства, трепети и стравови, ги отвора најнапред кон својата потреба тие песни да бидат дел од неговите разговори со себе и со светот. Тоа е, значи, поезија што е интимна на еден специфичен начин зашто и интимата што трепери во нив има широки граници, далечни хоризонти и напори да се превозмогне нејзиниот непремост, нејзината суштина која е токму во тоа – да го стесни просторот на поетот во неговата целосна и нераскинлива затвореност. Затоа поезијата на Котески, во основа, не е херметичка, не е само шифра на една внатрешна состојба со која се полни песната без да можат нејзините текови да воспостават поширок и позначаен контакт со сето она што е надвор од неа, што не е таа.

Котески ги остварува пробивите на својата песна надвор од нејзиниот формален круг на неколку начини. Тука е пред се’ јазикот со кој зборува Котески. Неговиот јазик е пронаоѓан во еден специфичен говор, полн со архаизми, полн со значења што се наталожиле во зборовите така што нивната употреба никогаш не може да биде докрај прецизна, докрај во служба на една идеја, што е една од основните претпоставки на затворената поезија. Кај Котески таа непрецизност во кажувањето, пресметана и барана, песната ја прави повеќезначна и послоевита. Втората можност за комуникација оваа поезија ја бара во употребата на прозодијата: песните звуковно, мелодиски се насочени кон една сугестивност што треба да н& го досоопшти расположението од кое е потокната. Тоа особено се однесува на вториот циклус од книгата “Сенки”, на “Вртолум”. Патем да споменеме дека песните од тој циклус се повпечатливи зашто во нив едно поетски искуство, што Котески го гради кај себе веќе дваесетина години, се среќава со нови хоризонти и нови сознанија. Третата можност за контакт со нас Котески ја воспоставува низ мотивите што ги избира – тие се блиску до нас, го знаеме нивното потекло и имаме во себе некој однос кон нив и пред допирот со оваа поезија (песните Комита, Стоби). Навлегувањето во песните, потоа, н& отвора можности да го најдеме во себе клучот за нивното доживување.

Градени врз принципот на тој непрекинлив монолог со самиот себе, поттикнат од доживувањето на надворешните поводи, песните Котески кај нас предизвикуваат, најпрво, впечаток на фрагментарност – тие како да почнуваат од мигот кога поетот ги согледал во себе многубројните можности за говорење па од нив, откога ги исцрпил и извршил, одбрал само една која н& ја соопштува во песната. Меутоа, фрагментарноста на песните се надминува со целосноста и доследноста на поетскиот приод кон секоја песна, консеквентен и непрекинлив во целата книга, односно во секој циклус одделно. Ако песната “Клетва” н& се стори дека е само дел од нешто што не е целото соопштено, ние ќе бидеме во право, но ќе треба да ја поврземе во нас, со песната “Во злодоба” од поранешните книги на Котески.

И оваа книга, “Сенки”, ако ја согледаме во пошироката панорама на потското творештво на Котески, ќе го почувствуваме она што неговите песни го носат: оној страв пред ноќните сенки и сили, онаа восхитенот од носталгичните чувства што поетот ги бара во себе и ги воздигнува во песните и некој грч што постојано трепери во оваа поезија.

2.

Книгата песни на Јован Котески “Хераклеја” е целосно одредена тематски со насловот: во неа се говори за древниот град Хераклеја, за неговите судбини и мината. Меѓутоа, во книгата тематскиот зафат не е најбитен, зашто поетот се стреми низ песните кои се посветени на Хераклеја да говори за сопственото доживување на нејзиниот свет. Во песните се проткајува една упорна нишка на мисловната апаратура на поетот која непрестајно се труди да го изнајде во Хераклеја она што за поетот е релевантно во мигот кога тој го открива тој древен град, значи да открие и осмисли состојби на сопствениот живот. Затоа “Хераклеја” не е книга која стриктно се држи за својата тема туку е едно поетско творење кое се инспирира со темата, ја надградува и ја збогатува, ја проширува и ја извлекува од нејзината временска и просторна лоцираност за да го достигне општиот поетски проблем ма траењето и опстојувањето.

Котески во повеќе песни во оваа книга ја зема за едно поетско милје сегашната реалност на Хераклеја и тоа милје го исполнува со една евидентна актуелност. Во песната “Амфитеатар” вели “…и почнуваме да ја подготвуваме сопствената драма”. Приодот кон еден ваков вид поетска проблематизација Котески го користи и низ другите песни во книгата. Трагајќи по нишките на судбината на оние луѓе и жени кои останале од древноста извајани во мермерот Котески говори за судбината воопшто, за минливоста на времето и на животот и за трајноста на убавината, за постојаноста на човечкото дело. Во еден број песни, како што е “Пирова победа”, “Тезеј”, “Одисеј”, “Песна за Арес”, поетот користи поетска постапка која се потпира и врз нашето предзнаење; ги изведува своите асоцијации од оној слој на општопознатите факти за античките јунаци и богови. Меѓутоа, напорот на поетот и тука е насочен кон препознавање на дамнешната судбина во сегашната состојба на нашата свест, во сегашните морални дилеми кои и овој свет ги познава како што биле познати и во древноста.

Треба да се истакне дека книгата на Котески ја прифаќа древната судбина на Хераклеја како сопствена, како дел од судбината која луѓето ја имале на почвата врз која сега ние се наоѓаме. Тоа значи дека поетот не се откажува ниту од таа далечна традиција која припаѓала на една друга култура, на еден дамнешен систем на човековата организација: за него Хераклеја е негова сопствена традиција со самото тоа што може да ја допре, да ја доживее и да ја почувствува силата на поетското во нејзината судбина. На тој начин поезијата во “Хераклеја” уште во таа појдовна позиција се определува за поезијата како моќ да се премостат времињата, да се допре до човековите проблеми преку тој мост низ вековите.

Радомир Ивановиќ за Јован Котески (1975)

2008-06-05T17:54:00.003+02:00

РАДОМИР ИВАНОВИЌ

ПОЕЗИЈА ОД ИЗВОРОТ НА ЖИВОТОТ

ЗА ПОЕЗИЈАТА НА ЈОВАН КОТЕСКИ (1975)

Шесте досега објавени збирки песни на Јован Котески (Насмевка пред зорите, 1958; Земја и страст, 1958; злодоба, 1963; Тежина,1964; Пеплосија, 1966 и Сенки, 1973) опфатени се во изборот Песни, паралелно објавен на македонски и спскохрватски јазик, во издание на белградска “Народна книга”, во 1974 година (изборот и поговорот се на Димитар Митрев, преводот и препевот на Цвета Котевска). Во мошне инструктивниот поговор (“Поезија на изворната инспирација”, стр. 223 – 236) Митрев ги бележи следниве редови за поезијата на Котески, односно за состојбата на македонската поезија во моментот на појавата на неговата поезија:

“За тие што ја ценат изворната инспирација како првобитен патоказ кон создавањето поезија без поза и маска, односно поезија што не е поетоманија, лириката на Јован Котески претставува објава и обнова на чинот што е превасходно творечки. Од збирка во збирка, овој лиричар на виталистичкиот занес се потврдува како автентична творечка личност, следејќи ја живата содржина на своето непосредно елементарно доживување. Тоа е автор што ја враќа вербата во поезијата како возбудливо самоискажување и довербата во поетите како творци на животно понесени инспирации. И задоволство е што таа верба и таа доверба на љубителите на поетското ќе им ја поврати еден поет кој е претставник на помладата генерација”.

Сходно на ваквиот заклучок, Митрев изборот на песните на Котески го поделил во четири неозаглавени поетски кругови, иако ние би се заложиле само за три лирски круга, во кои поетот творечки и мисловно се изразува, настојувајќи да го надополни кругот на животните еманации. Тие три лирски круга им се посветени на: природата, жената и земјата. Шеесетте песни на овој избор се циклусирани околу овие три основни мотиви и често претставуваат само помалку или повеќе успешно варирање на еден поетски мотив, во обидот да се смали кругот на неизречливото.

Во поглед на инспиративниот извор, гледајќи поопшто, Котески не се разликува многу од другите македонски поети, и не од овде застапените поети: С. Јаневски, Б. Конески, М. Матевски, А. Шопов и Р. Павловски. Во поезијата на Котески го наоѓаме истото поднебје, па дури и истиот регистар на поетското доживување, исти топоними и тематика. Судејќи по тие општи особености на неговата поезија, за него не би можело да се зборува како за автентичен поет. Меѓутоа, автентичноста и природата за поезијата не го определува изброот на мотивиката, туку креативниот чин, она мноштво од меѓунијанси во значењата и трепетното пренесување на поетската слика и сугестија, па затоа и се’ од поезијата не може да се подведе под логично – дискурзивниот начин на мислење.

Поезијата на Котески својот успех го должи, во поднебјето на македонската литературна критика, најнапред на својата невообичаена силна амбиентална поврзаност (Друговац го наречува најмакедонски поет), бидејќи содржински, а во првите песни и формално, неговата поезија со секој стих е сврзана за судбината на македонскиот човек и македонската земја, што својата елементарна сила ја напојува на изворот од животот, па со голем број претстави е сврзан за лирскиот израз на македонската народна песна (да се погледнат уводните песни “Гулабици” и “Жетва”), за нејзината симболика, некаде целосно преземенам, а некаде недоизградена со нови поетски постапки. Но таа меѓузависност меѓу поезијата на Јован Котески и македонската народна поезија, не се гледа само во тој слој на значења. Таа е видна и во другите многубројни слоеви, во структурата на неговиот стих, од насловот на песната (“Резба”, “Леб”, “Обичен живот”, “Земја”, “Селани”, “Белата љубов на девојката”, “Сестри”, “Ѕидар”, “Остани Дојчине”, “Печалбари”, “Немаштија”, “Калишта”, “Маченици” и бројни други наслови) до нејзината најмала подробност, секогаш сврзана за рурален амбиент, чувајќи го во сите значења локалниот колорит.

Кога ќе се има предвид дека и другите македонски поети уште како се сврзани за амбиентот во кој ја создаваат поезијата, се поставува прашањето: во што се состои разликата меѓу нив и поезијата на Ј. Котески? По наше мислење, Котески помалку се стреми кон универзалниот исказ на животот, има помалку таканаречени преносни значења, па очигледно постои извесна идиомност во неговата поезија, поради која, таа секако, освен во неколкуте ретки и необично сугестивни песни, во превод губи, зашто е неможно, и при највдахновен превод, каков што е преводот на Ц. Котевска, да се преведат сите контексни значења, а особено е неможно да се инкорпорираат меѓузначењата на народната и уметничката поезија, односно сосема поинаку звучи поезијата на Котески во контекстот на македонската поезија, а поинаку надвор од него.

Но, ни во другите констатации не може да се стави знак на еднаквост меѓу поетските опуси и одделните поетски судбини во македонската поезија, од една страна, и поезијата на Котески, од друга страна. Котески повеќе плени со елементарноста на сликите и претставите што ги создава, отколку со сликите и претставите што ги предизвикува низ асоцијациите на читателот. Неговата “апологија на животноста” не е пренеслива како во другите случаи (Конески, Јаневски, Шопов, Павловски, Урошевиќ, Матевски и други). Оттаму Котески го тера критичарот да ги утврдува разликите меѓу неговиот творечки чин и чинот на другите поети, и да ја согледува бројноста на внатрешните разлики во една поетска постапка: да ги потцртаува заедничките карактеристики во еден однос, што е полесно да се докажат, и истовремено особеностите на овој поет за кои е потребна попрецизна и поминуциозна критичка апаратура.

Котески, како и другите македонски поети, често се занимава со времето, односно со историската димензија, но во тоа обраќање кон времето има свој агол на видување. Слична е постапката и во поглед на вдахновеноста со творештвото на познати или непознати творци на уметнички дела од македонските споменици на културата. Само за пример ќе споменеме три такви песни, од кои, првата им е посветена на мајсторите на резбарството и се вика “Резба”, а другите две на фрескосликарството (тие носат наслов: “Маченици” и “Меланхоличар”).

Иста мотивика наоѓаме кај Конески, Шопов и Павловски, меѓу другите, но ним обраќањето кон претходните уметници им служи за утврдувањето на континуитетот на уметничкото творештво, односно за поистоветување на човечките судбини преку творечкиот чин, за утврдувањето на определени, нерешливи прашања на човековата судбина за одгатнување смислата на секој човеков гест, па и на уметничкиот. Кај Котески, меѓутоа, постои понепосреден однос, без споменатите паралели. Како помалку да го интересира интелектуалното, церебрално ниво на тој однос и низата прашања што се поставуваат со него, а повеќе непосредниот емотивен свет што го сугерира однатре, во самото литературно дело. Во песните на трите споменати поети очигледно е дека постојат двајца соговорници: уметничкото дело и поетот пред него, додека во поезијата на Котески нема двојство, нема дијалог, дијалошко восхитување со оствареното. Оствареното дело како да започнува свој монолог:

“па пред смирениот олтар длетото отвора врати
и кипи крвта ко зора пред расцутените рози.

Тука со трепетни усни се впива небеста плава,
се рони живиот бисер пред насолзените очи и
расонетиот спомен јазди по моќната шара
па изгубените јата со скриен бол ги бара,
додека дворјето чека самрак за сладок почин –
топлата страст се вие и плете олтарот слава!

(“Резба”)

Во основата на поетовиот пристап е желбата да се анимира фиксираниот свет. Во основата исто така скриен е и орфичкиот мит, како кај Павловски, да се опоетизира се’ со што ќе дојде во допир поетовата асоцијација, и во таа поетизација навистина непосредно се изразува маѓијата на творечкиот чин, зашто читателот има можност на продре во творечката лабораторија на поетот, сам да ги израмни своите асоцијации пред определеното уметничко дело и асоцијациите на поетот, по кои како да е умножена егзистенцијата на уметничкото дело во дрвото или во ѕидот на манастирот.

Тоа не значи, меѓутоа дека Котески не воспоставува и традиционален однос, за кој зборувавме кога беа во прашање другите македонски поети. Во тие случаи има нешто од облагородениот фолклористички пристап, зашто поетот намерно го архаизира јазикот, стилот и тематиката, настојувајќи со таквиот реверзибилен поход во минатото да ги приближи настаните од минатото и да го смали временското растојание меѓу предците и потомците. Таква е мошне успешната песна “Последниот сон на резбарот”:

“Слободен,
за да го досонувам својот вековен сон,
како што ми доликува мене, догроба.
Допрен со нечуен глас
помеѓу дрвото и душава,
јас се довикувам со вековите
и ја разгрнувам со татковината
што ќе ме осветли,
со моето разлистено длето.”

Во првиот пример јадрата поетска слика самостојно пулсира и живее, а во вториот таа поетски е коментирана, па без напор може да се повлече паралела меѓу резбарот и поетот кои што со подеднаква страст и творечко страдање настојуваат да ја “разгрнат татковината”, да се “довикуваат со вековите”, со трајноста на преокупациите, со напорот за изразување на некоиод животните идеи, да ја надминат кусовечноста на многуте човечки бесмислици. Во другиот вид песни експлицитно се изразува поетиката на Котески, а во првиот имплицитно. Затоа н& се чини, дека е поуспешно првото рамниште, на кое му припаѓаат и двете споменати песни од истиот тематски круг: “Маченици” (детаљ од фреска во црквата Света Софија во Охрид) и “Меланхоличар” (лик од фреска во манастирот Нерези). Уште во поднасловите се гледа дека поетот се определува да го оживее деталот, а не целата фреска, зашто целата фреска претставува – поема, а деталот од фреската поетот го изедначува со -– песна. Во двата случаи е применета иста творечка постапка, што говори за селективната поетова постапка при определувањето – на кој од деталите да му се посвети поетската асоцијација, пред дилемата: може ли да се досегне остварениот пример или со јазикот на другата уметност да се направи поблизок и посвој!?

Во “Маченици” делумно има дескриптивна постапка, во уводните катрени што се римувани, има интерферирани примарни и секундарни значења на песната. Иако целиот свет од асоцијации всушност се однесува на светот на самата песна, очигледно е дека со еден дел песимистичката визија се прелива вон рамките на песната, инвентивно мотивирана од местото на дејството. Во тој контекст, но и во контекстот на другите песни (од кои би ја споменале успешната песна “Кајмакчалан”), вибрантни значења имаат стиховите: “смртта непокорно лечи”, “тој знае само сплет на живот беден”, “в солза бескрајно се бранува море”, “крвава чешма извира од рана”, “Некој за сите оплакува време”, за с# да се заврши во вистински горка резигнација: “што бараш повеќе од горката смеа?”

“Меланхоличар” е мотивски рефрен на претходната песна. Оваа песна е апологија на минливоста, а истовремено и полноправен поетски пандан на оние бројни песни на Котески што имаат социјална мотивика, со кои тој се залага за животен витализам. Затоа Котески создава поетски опус што не може лесно да се подведе под еднонасочени определби, зашто повнимателниот аналитичар во неговите песни, во делови од песни или одделни стихови, ќе пронајде илустрации за сосема спротивни тврдења. Целосно решение на оваа, навидум непомирлива особеност на поезијата на Котески, по наше мислење, лежи во сосема оправданиот дихотомен регистар на човечки чувствувања и желби, врз мал број примери (зашто не може да се рече дека светот на симболите, па и светот на литературното дело на Ј. Котески, е особено разгранет) да се илустрира полнотата и сеопфатноста на животот и животните манифестации кои често се помируваат, но понекогаш и се исклучуваат. На две – три места сосема попатно, во контекстот на основната тема, Котески ќе се позанимава со проблемот на естетичката категорија – убавината, но не толку за да може тоа да се издели како посебен поетски мотив и не на тој начин за да можат на теоретски план да се донесуваат теоретски експликации:

“Широка, со плачот внатре слезен,
ти се потпираш на земјата, убавино.”

(“Меланхоличар”)
или на друго место:

“убавината ја нема,
времето не постои.”
(“Калишта”)
односно:

“Отшуме на летото златната пола
со милост на фреска небото се гаси,
а убоста обла рој млазеви гласи
боја, крвта твоја, секавица гола.”

(“Вртолум”)

Тоа што е многу посилно и поцеловито изречено е: смислата на животот и смислата на смртта, смртта што се шета “низ зелените долини како девојка”. Како неразвиена тема, останува уште и односот на животот и смртта, мудро и поетски зрело стегнат во последниот стих на оваа необична песна:

Похотно, на работ сме, застануваме:
зошто небо, зошто земја, зошто умирање?

(“Меланхоличар”)

Не ни изгледа случајно што и двете песни се завршени со знак прашање, зашто е очигледно дека поетот започнатата тематика не ја смета завршена. Исто така не е случајно ни градуираната скептична визија на животот, до онаа дисовска каденца: дека нема смисла бесмисленоста да се вознемирува во својот тек! И во примарното и во секундарното значење на овие песни, очигледно е покажана автентичноста во поезијата на Ј. Котески, што за голем број од другите песни не би можело да се рече, така што Котески во читателското памтење останува само со мал број песни, или делови од песни, со оние во кои е искажан неговиот еруптивен талент.

2.

Освен поетолошките определувања, и поетовиот однос кон јазикот е двојбен. Во некои песни тој не се труди особено лексички и метафорички да ја разграни поетската слика, додека во други примери покажува исклучителна наклонетост кон збогатувањето на јазикот, кон јазични иновации, кон таков ритам на доживување на песната, на читателот да му застане здивот од нејзината музикалност и сликовитост, што неминовно го предизвикува да ја чита повторно, да ги проверува и предочува другите нејзини значења, освен музичките, кои во првата средба со песната, пленуваат целосно и го окупираат нашето внимание:

Така реков и дотеков сиот в пламен,
ме обзеде, ме превзеде, зорле, кутре;
дур в долојте од болојте ѕвони камен,
брана влече, а не рече: “аман, утре!”

Небесата гонат – ронат кревки солзи,
бели бразди в бескрај јаздат, тивка стреа
наоколу тажен април нежност молзи,
ја поткачив, ја накачив смртен неа!”

(“Вејкрпа”)

Поетската лапидарност ја предизвикува поетската експресија и пленува со непосредните, спонтаните музички фрази и со сликовитоста, со истоветното дејство на акустичните и визуелните претстави. Ист инетнзитет на сликата и ритамот Котески постигнува уште и во антологиската песна “Змија”, што ја цитираме во превод на Слободан Мицковиќ, а е земена од најновата антологија на македонската поезија “Четири поетски круга”, што ја состави Георги Старделов (издание на народната и универзитетска библиотека “Климент Охридски”, Скопје, 1974 година, на македонски и српскохрватски јазик):

“В песочен недотек се губам јас,
сон како бршлен нозеве ми ги вие,
се довлечка змија во кобен час
за капка зер низ светол сор да ми впие.

Ме шпара на гради со сврдел врел,
никајца – поле се шири в крвта млака;
се будам, а под сончев вруток бел
шарени цвеќа ми изникнале в рака.

Се’ така – Сонцето, змијата, јас
шараме сиви предели неми,
болката, зрно од надрочен клас
за други жетви се преточува в земи.”

Следна особеност на поезијата на Ј. Котески е препознатливата автобиографска проекција. Таа исто така е една од заедничките карактеристики на македонската поезија. Спонтаноста и непосреднаоста што се изразува во другите тематски кругови, еднакво е изразена во биографските евокации на непосредните, афективните впечатоци на раното или подоцнежното детство. Во песните од овој мотивски круг јасно се покажува врската меѓу индивидуалната и колективната – психологија, начинот на кој се соединуваат личната и општата проекција на историските и другите настани. Во смисла на транспозицијата на определени појави од животот на македонското село, Котески со ништо не се изделува од другите македонски поети. Во тој поглед неспоредливо над него е Р. Павловски. Меѓутоа, во историската проекција тој постигнува ретка впечатливост. Како да е маѓепсан од бројните војни и смрти, што се јавуваат како лајтмотив во македонската поезија, поетот од раното детство се сретнува со таа немила поука и речиси е немоќен спрема огромната загатка што се вика смрт.

Овој тематски круг е започнат со не многу инвентивната песна “Заборавени (на тие што заминаа со татко ми)”. Потоа само во двата почетни стиха, повторно е допрен во песната “Присовјани”, и на крај разработен, но не низ лична, туку низ социјална проекција, во песните: “Земја”, “Војници”, “Водоча” и “Смртта на војникот”, за да биде целосно развиен во антологиската песна “Кајмакчалан”:

Луѓе,
раскорнете ја коскарницата
нека се затрчаат черепите
низ стрмните падини
на Кајмакчалан.

Велат,
на каменот изгорела тревата,
мајката го исплакала синот,
времето ја заборавило мајката.

Можеби до черепот лежи
черепот на тој што убивал,
черепите се слични
со каменот.

Јас не знам кој со кого
и кој за кого во кој ден,
но ова чудо од коски
ме плаши!”

Наспроти надворешната разновидност на мотивите, во одделни песни на Ј. Котески, како да постои некоја внатрешна сродност, невидлива а присутна, зашто извира од ист извор. Таква сродност постои меѓу песните во кои преовладува социјална тематика (“Леб”, “Земја”, “Селани”, “Селска сиромаштија”, “Зад Јамјанни пусти”, “Печалбари”, “Во злодоба”, “Мртво село”, “Немаштија”, “Сува земја” и други) и овој вид песни. Поетот доаѓа во допир со нови сознанија, поетски ги вообличува, но ги проицира низ сопственото доживување, како интимна расположба, а не како општо искуство. Една од таквите песни е песната “Калишта”:

Дојдов во Калишта
кога манастирското ѕвоно
во совршен занес
сонуваше тишина;
дојдов кога каменот
& се допираше на вечноста,
кога убавината како езерска пена
ми ја матеше крвта.

гледав како со блага линија
водата и небото плете роза.
Ми остануваше само да го соберам својот плач
и да отпатувам од летото.”

или “Проштална”, создадена од истиот регистар на чувства:

“Ми ѕвонат празни пространства во свеста,
ко распнат лилјак пат се вдал,
росоплет извор шуми жал:
бакарно небо глоби в сури места.

Глоби на медот горчината нема,
на сонот ликот чезне пак,
детскиот поглед – повеј драг
(тајната на плачот име & зема).”

Тоа директно покажува дека интимистичката лирика на Котески претставува лирски круг во кого не е докрај искажана поетовата самосвојност, односно дека тоа е преокупација на која треба почесто да се навратува, во почист вид од оние интерферирани значења, кога интимистичката лирика во структурата на поезијата на Котески се јавува само како еден од слоевите, како едно од значењата. Натамошното надградување на поетиката на овој поет е можно доколку побитно се надминат општите места и општите постапки на македонската поезија, а во интимистичката лирика, без оглед дали е таа топонимски сврзана за определени места или не е, постои можност за создавање на нови и необични поетски светови. За тоа индиректно сведочи и последната збирка стихови на овој поет, во која тој се’ поголемо внимание и интерес им посветува на интимистичките записи, губејќи од спонтаноста и елементарноста, но истовремено и достигнувајќи извесен рафинман, творечки позрела поетска форма. Врз основа на песните од оваа збирка, односно најновите објавени песни, лесно може да се заклучи дека Котески не се искажал до крај, дека постои можност за натамошна поетска еволуција, и дека резултатите од таа еволуција треба како добредојдени да се исчекуваат.
Наспроти изборите од другите македонски поети, последниот избор од поезијата на Јован Котески не е целовит и повеќе ги покажува развојните фази на авторот, отколку што успева да ги претстави сите мотивски кругови за кои овде стана збор.
Можно е дека таа нецелосност резултира од методите на поетовата презентација, односно определбата на подготвувачот, без попрецизна систематизација да ги внесе најуспешните поетски остварувања, без оглед на целовитоста на претставувањето, а исто така е можно поезијата Котески по својата природа да не е пригодна да ги претстави сите негови уметнички валери. Оттаму разновидноста на мотивиката и методолошките постапки можат исто така двојбено да се толкуваат. Таканаречениот наивизам на неговата поетска слика во успешните песни има своја изразита изразна функција, зашто помогнува во создавањето на невообичаени претстави. Во тој поглед тој наивизам претставува една од основните карактеристики на поетовата оригиналност, спонтаност, односно природно изразување, без намерно барање на ефекти, на денес веќе надминатата постапка на литераризација, на “технологијата на поетското творештво”. Од друга страна, со наивистичката проекција поетот секогаш не успевал да досегне високи уметнички дострели, така што таа ја губи својата превасходна функција и ја покажува немоќта на поетот. Впрочем, заедно со растежот на македонската поезија беше очигледно дека таа наивистичка слика на светот во поезијата на Котески, има толку место во растежот на поезијата колку што има моќ за непрекината трансформација, зашто ниедна творечка постапка не може да се прифати како трајна и непроменлива естетичка категорија.

На крајот, неподелен е впечатокот, дека во ниеден од споменатите лирски кругови Котески докрај не се искажал, дека не создал циклуси песни што една идеја би ја заокружиле во самостоен симбол. Тој е поет на извесни расположби, а медалјоните поместени во овј избор не спаѓаат меѓу најдобрите поетски остварувања. Отсуството на поголеми и позаокружени поетски целини е видливо. Поетот создавајќи с# помалку песни, има с# построг критериум во создавањето на песните, па иднината на неговиот поетски развиток зависи и од интензитетот со кој & се посветува на поезијата, во низата други уметнички и животни преокупации. За аналитичарот и читателот што ужива во виртуозно остварените одделности, којшто посилно трага по нив и поседува способност од успешните поодделности да создава нов поетски мозаик, поезијата на Ј. Котески, без секакво сомнение, пружа можност за целосно уживање, откривање на убавини и создавање на поетски круг кон кого поетот цел живот се стреми, а одвај да стигне да исполни некој од неговите сегменти.

Радомир Ивановиќ

Душко Наневски за Јован Котески (1975)

2008-06-05T17:50:00.001+02:00

Душко Наневски

ЈОВАН КОТЕСКИ

ЗЕЛЕНИ ПОРТИ (1975)

Се будам а под сончев вруток бел,
шарени цвеќиња ми изникнале в рака.

Јован Котески, Зелени порти

Пред извесно време имав прилика да слушнам дека на еден фестивал особен впечаток оставиле езгиите од македонскиот народен мелос. Кога прашав што се тоа езгии, ми беше одговорено дека тоа се оние музички творби, кога овчарот или гајдарот, ќе ги земат кавалот или гајдата, и, не исполнувајќи никаква позната мелодија, не придружувајќи никаков обред од тага или од задоволство, ја ноаѓаат мелодијата на својата душа, што ја исполнуваат за себе, со еден збор: кога творат. Не знам зошто првата асоцијација што притоа ми дојде на поетски план, се заврза за поезијата на Јован Котески. Можеби тоа дојде оттаму што токму езгиите, на извесен начин, ја одредуваат природата на неговата поезија. И тој е поет со вродена дарба, неоптоварена со поетики и естетички начела, кој пишува на природен начин, кога му пее душата, и тоа со еден изразит наивитет, што привлекува како и езгијата, среде толку талентирани и верзирани, модерни македонски поети.
Тој наивитет беше согледан во поезијата на Јован Котески уште од првите негови збирки: “Насмевка пред зорите” (1958) и особено од позначајната негова книга “Земја и страст” (1958), како негова впечатлива особеност со која се разликува од другите македонски поети. Но она што притоа не беше доволно согледано мислам дека е невиноста на неговото пеење, поради што имаме и доверба во неговото чувство. По таа линија може да се направи една интересна паралела меѓу него и јунаците на Живко Чинго од извонредната книга “Пасквелија”. Како што е познато, и кога им доаѓаат непознати војници да ги убиваат, овие добри луѓе привлекуваат токму со она што му недостига на модерниот свет: кроткост, љубов и невиност, со својата сочувана човечка душа, што се открива како ретка оаза во модерното време. Нешто слично се доживува и при средбаат со стиховите на Јован Котески: низ една кротка поезија на страдање, додека мислиме дека е наивен, тој се покажува супериорен во благородноста. Така, гледајќи ги апсурдот и трагиката на модерниот човек, во песната “Сизиф”, тој го сожалува и му го нуди она што најмногу му треба: “во жед, о Сизифе, збери сила / јас ќе ти позајмам сончеви крила”. Помошта што ја нуди, се осмислува во поентата: да стигне побргу до првата вода, барем да си ја ублажи маката. Индиректно, со тоа е изразен и неговиот единствен творечки став, од кој јасно произлегува дека & одредува само благородна функција на песната.
За поезијата на Јован Котески, во нашата критичка свест, веќе е врежано, не без основа, мислењето дека тој е поет со фолклорна инспирација, дури и со украси од срмениот вез на народната орнаментика. Меѓутоа, за разлика од спомнатите збирки, како и од другите негови книги: “Злодоба” (1963) и “Тежина” (1965), во кои националните и социјалните мотиви ги обојуваше со фолклорни шари, во “Зелени порти” тој веќе излегува од зачараноста со магичното дејство на народната поезија. Овде би можеле да зборуваме само за извесни сочувани врски со некои традиционални симболи, низ кои всушност се изразува неговиот идентитет со она што се вика македонска душа: кога го “шпара на гради змија” во кобен час (“Змија”), кога со името ја зема и самовилската белина на девојката што “лепо ткае со нејната става” (“Грумка”), во печалбарската тага на жената што станала “гердан од солзи, кој се кине кај што сакаш“ (“Елегија”), и во светата слика на мајката, “со тивка болка синовита”, во асоцијација со кукавицата (“Црно пиле”). Тоа е с#, и не би било коректно, ако не се рече дека и овие песни во структурата и изразот се остварени со оригинален напор и доволно дистанцирани од народната поетика. Но има нешто друго што паѓа во очи, кога се разгледува оваа поезија на релација со народната. Мислам дека Котески продолжува една убава традиција со тоа што непосредно и постојано разговара со природата, што сите мисли и чувства ги обликува во слики од пејзажот, дотаму што можел и да рече: “се будам, а под сончев вруток бел / шарени цвеќа ми изникнале в рака”. На тој начин, неговата имагинација постојано се пресоздава низ допири со еден рустикален свет од неговото рурално потекло, што & дава основен белег на неговата поезија.
Можеби во таа рустикалност на неговиот свет има нешто анахроно, што заостанува зад урбаниот пејзаж на модерното доба. Но токму во тоа може да биде и драгоценоста на оваа поезија. Иако и кај него има извесни немири што го одржуваат во врска со модерното време, кога, на пример, му се чини “ќе има глад и јад и пресно клање” (“Житие”), тој на интересен начин се заштитува од рефлексиите на болот, јадот или стравот, низ постојано враќање меѓу сликите од природата. Од овој агол гледана, неговата поезија сугерира и една идеја, говори за една пронајдена алтернатива, не само за бегство, туку и за живеење далеку од урбаната мора, сред свежи слики што се чинат од некој друг свет. За тој свет, самиот поет на едно место убаво вели: “Најдов златен порој, но тој таму тежи / зад гори зад мори, зад бели бигори”. Всушност, со тој примамлив контраст, тој пак изразува една подлабока црта на модерниот свет, кој с# повеќе е во потрага по спокојот на исконската природа. Тоа, меѓу другото, го постига и со блесокот на чувствата, со благата светлина што зрачи од поетските слики, низ кои се претопува урбаниот немир во лирски доживувања.
Во врска со ова, сакам да истакнам и една изразита поетска вредност што ја донесува Котески во книгата “Зелени порти”. Мислам дека тој овде постигнал еден повисок степен на сублимација. По сублимноста на некои песни, тој како да има нешто мошне блиско до лиризмот на Константин Миладинов од “Голапче” кога душевноста ја прелева во нежни облици. Таа сублимација толку е лирична, што во неа речиси не се гледаат првичните мотиви и идеи, сета книга е исткаена од чувства, претчувства и настроенија. Дури, во неа не може да се одгатне ни симболиката на насловот “Зелени порти”. Само на две места , патем, среќаваме за нив непосреден израз: кога во “Призвук” вели “затворени стојат тие порти вити / наконтени пред ликот на бога”, што асоцира на порти од олтар, и во насловната песна, кога во еден ламент на љубовта, спомнува некои “зелени порти во таен двор”, што не е доволно за поодредени заклучоци. Можеби тие зелени порти се само поетски симбол за неговите премини од светот на стварноста во светот на имагинацијата, во која, со еден ритам на срцето, ја остварува својата сублимна лирика.

Притоа, сакам да одбележам уште еден, неодминлив, чисто естетски квалитет на новата поезија на Јован Котески, што се огледува во структурата и формата на песната. Во македонската поезија, во времето на барањата на модерниот израз, наеднаш беше прекината певноста, со напуштање на врзаниот стих и ориентација кон слободниот верс. Меѓутоа, по извесно време, некои поети согледаа дека метричката структура може да биде творечки агенс, или дека созвучијата во стихот му даваат извесно чародејство на поетскиот збор. Така, низ обнова на врзаниот стих, создадени се неколку убави постигања во современата македонска поезија: “Нарциса” од Чедо Јакимовски, кој ја негува музичката линија на песната, “Летен дожд” од Владо Урошевиќ, кој донесе складни импресии од пејзажот, сонетните форми во “Постела од трње” од Петар Бошковски, каде тој пронајде и свој ритам за магичните синтагми и идиоми. Кон нив сега, со збирката “Зелени порти”, која целосно е остварена во метрички структури, и Јован Котески ги хармонизира поетските слики, низ што доаѓа до израз и благородниот звук на неговата лира. Тоа особено се чувствува кога буди “звук од прстен што дреме во метал сјаен”, во тажната, сугестивна мелодика на “Црно пиле”, или кога ги следи птиците, гулабот или славејот од “Слекувањето на Ена”. Иако, очигледно, насекаде не е вешт версификатор, и како слухист, тој, во најубавите песни, излеал неколку чисти мелодии, потенцирајќи го магичниот впечаток со многу внатрешни рими и созвучја.
Навистина, во пеењето на Јован Котески има нешто скромно што во однос на водечките македонски поети, го остава на втор план. Но, исто така, во неговата поезија има и нешто што е реткост, што заслужува и поголемо внимание. Затоа што вистинската уметност во основа се води од благородни принципи, тихиот, благороден звук на неговата лира може да остане потрајна вредност од некои наметливи новитети од европската мода, а со времето може да биде оценет и над оние што сега прават ефект со бруталноста на зборот, со она што се вика сурова поезија, се разбира, кога ќе и’ мине модата.

Греам Рид за „Пеплосија“ (1966) од Јован Котески

2008-06-05T17:43:00.002+02:00

Греам Рид

ЈОВАН КОТЕСКИ: “ПЕПЛОСИЈА” (1966)

Јован Котески е роден во селото Присовјани, до Охрид, во 1932 година. Од Присовјани прво се сели во Охрид, а потоа во Скопје. Откако завршува гимназија во Охрид, Котески продолжува на Филозофскиот факултет во Скопје. Останува во Скопје и соработува во различни весници и списанија и работи како новинар во радиото.
Котески најчесто пишува за крајот што го познава. Правејќи го тоа тој не се повикува само на сопственото набљудување на пејзажите на родниот крај туку и на колективното сеќавање и ставови овоплотени во фолклорното наследство. Тој ги користи обата извора на суптилен начИн и е наполно свесен за парадоксите на природата, покажувајќи особен интерес за нејзиното двојство. Првите збирки поезија, “НАСМЕВКА ПРЕД ЗОРИТЕ” и “ЗЕМЈА И СТРАСТ” ги издава во 1958 година, а потоа излегува “ЗЛОДОБА” во 1963, “ТЕЖИНА” во 1965, “ПЕПЛОСИЈА” – избор од неговите песни – во 1966 и “СЕНКИ” во 1967 година. За да се истакнат особеностите на поезијата на Котески ќе ги проследиме песните од изборот “ПЕПЛОСИЈА”.

“ПЕПЛОСИЈА”: 1966 година

“Сребро” е насловот на првата песна во овој избор. Среброто може да се употреби за да се направи ѓердан кој го носи младата девојка и е дел од нејзиниот мираз. Но, ѓерданот за кој Котески пишува тука е студен, кован. Котески не’ потсетува дека сребрена е и бојата на камата, а самата кама е таа која го води поетот “низ долина на гол камен” и го претскажува доаѓањето на смртта, распаѓањето и претворањето на пепелта во пепел.
Двојната природа на нештата е јасна во “Ружа” кога поетот, гледајќи ја ружата извикнува: “Оваа ружа крие во себе смрт, / а има толку чисто тело!” Повторно песната е лоцирана во една јужна долина, овдека долина која непосредно апелира на човечките чувства: “Долината го довикува срцето / со румен одѕив од сонце”. Поетовиот одговор е и чувствителен, и носталгичен, со лични сеќавања и асоцијации и песната завршува со поистоветување на човечките чувства со природата, во основа парадоксална: “Бистри води, / совршени солзи и цветови”.
Во пасторалата “Љубов” поетот потсетува на суровата реалност на селскиот живот. Почетокот е идиличен но, потоа дознаваме дека она што косачите го сонуваат се нивните “тврди дланки”. Оваа реалност, меѓутоа, не го оспорува целосното доживување на природата, изразено концизно на крајот на песната: “Во шипот славејот / отвори кутивче златно”. Всушност овие два аспекта на селскиот живот постојат еден покрај друг.
Збиеноста е присутна и во барањата искажани при разменувањето што го чини првиот дел на “Гулабици”. Користењето на директната реч, барањето да се подари “снагата”, “крилата” и “косите” за од нив да се направи “бела гривна”, одмор за “синото небо” и “златен венец” потсетуваат на народната поезија. Вториот дел, со призвуци на магија и фолклор, зборува за една друга мајсторија: везењето “срмен елек” од цветови. Елекот е дел од традиционалната селска носија но, епитетот “сребрен” и употребениот материјал го одвлекуваат од секојдневието. Третиот дел ни’ покажува гулабица во лет низ синото небо, носејќи “бела гривна” што е “љубов” под “своите крилја”, огласувајќи го “златниот венец” на својата “песна”. Овде се собрани и објаснети симболите од првиот дел. На крајот, како заднина на целината стојат природните текови и промената на месеците.
Во “Свадба” човекот е поврзан со познати природни феномени. Девојката што го мие лицето на брзец од кладенци горски има усни како “розов цвет од сонце”. Поетот и’ се обраќа на “водата” на горскиот кладенец, молејќи ја да ја запре песната од свадбата од која тој е исклучен. “Крастите горат / под румен јулски плам” е одраз на човечки дејности и чувства.
Призвуци на народната песна се присутни повторно во “Жетва” – спореди “Гулабици” – песна која претставува еден друг настан во селото. Почетниот тон е повторно оној на идилична пасторала, неговата едноставност во согласност со урнекот на римата. Поетот и’ се обраќа на природната сила, овој пат на “ветрот”. Се споредуваат земјоделските дејности и природните феномени со човечките дејности и чувства. На крајот настаните се вградени во контекстот на промената и непостојаноста на годишните времиња и песната завршува со нота на извесна двосмисленост: “Ќе седламе коњи за нови светови”.

“Спомен” ја има копнежливата, носталгична расположба на сеќавање и размислување. “Птицата селица” е симбол на радост и нејзиното заминување, предвестувајќи есенски дождови и крај на денот, предизвикува кај поетот сеќавање на обилната априлска сончевина и силната љубов. Во ова сеќавање богатствата на природата ја обвиваат љубената: нејзината коса е како “сноп на зајдување”, нејзините очи се “извори сини”. Песната завршува со коментар за природното и неизбежно минување на времето.
“Елегија” ја поврзува смртта со текот на годишните времиња, особено со есенското венеење и враќањето на овчарите во речните долини. Тоа е време на магли и жолти пејзажи. Смртта гази “снопје смилен и сонце”. Климата на годишното време, со студот и ветрот, е поврзана со студенилото на смртта.
Природните феномени се персонифицирани во песната “Меланхолија”: “Земјата се потпира / на влажните дланки. / На ридот јасиката / е чуденка голема. / …Дождот копа…”. Ридестиот пејзаж е опишан во влажно, ветровито време, а на самата земја, јасиката и дождот им се дадени човечки особини.
Сличен меланхоличен тон е присутен во “Жолта долина”. Песната го евоцира умирањето на цвеќињата и тревата, а мелодијата се слива со свенатите бои што преовладуваат. Поетот тагува по “розата”, со листови што се ронат но, душата е исправена, скриена во полите на “житата зелени” гонети од “сланата”. Поврзувањето на природните нешта со човечките дејности е изнесено преку сликата на “нежната насмевка никој не ја сеќава / што свенува несетно пред зората блага”. Се очекува есенското уништување на оваа “жолта долина со шепот и тага”.
“Допири” почнува со почетната споредба: “Меко се отвора небото / како перуника сина”. Употребата на надворешни слики продолжува со “снопот светлина” и остро се истакнува со фигурата на “кристална чаша”. Урбаните асоцијации на оваа слика ги рушат нејзините архетипски призвуци и доаѓаат како не толку пријатно изненадување во контекстот на оваа песна. Слики од природата се користени повторно во описот на љубената: “Преплавена, како река / зелена од тежок од, / ти ќе ме смириш долу, / во рамнината”. Фигурата на “кристалната чаша” се враќа, предизвикувајќи чувство на чистота и кршливост. Во вториот дел, кон сликите од природата се додадени домашни дејности поврзани со сликите на “иглата” и “прстенот”. Илустрациите избрани од животот на родниот крај и на природата предизвикуваат нежност и копнеж. Како заднина на човечкото копнеење тие создаваат природен контекст за да се изрази минливоста на времето во стиховите на крајот на песната: “Дај ми ги годините / што ми ги посади / на сува земја без вода”.
Годишното време во “Бели тонови” е пролетта и таа делува како “сновалка на бела преѓа”. Селските дејности и познати нешта ја чинат сцената до која стигнуваат “далечни, темни, длабоки гласови” на пролетта. Тоа се гласови кои, иако вечно далечни, секогаш допираат до душата. Руменилото по образите на девојките и по цутовите на голите камени ридишта прокипува токму пред нашето доаѓање. Душата ослободена “како светлина од дофат”, го напушта телото, треперливо, оставајќи го зад себе заклучокот: “А можеше да биде се’ наше, а не е!”
Локацијата на “Калишта” е една каменеста плажа покрај манастирот во близина на Струга. Употребувајќи историски сегашно време поетот ги доближува настаните но, во исто време ја истакнува нивната бесконечност: “времето не постои”. Поетот размислува дека можеби мајка му длабоко дише, умира некаде додека тој дошол во Калишта во потрага по една “блага клима”, во потрага по едни “црни очи” и во потрага по нешто магливо и нејасно. Асоцијациите на манастирското ѕвоно носат сништа на тишина и допир на вечноста. По средбата со љубената, со нејзините очи “како црни дамки на жолти крилца од пеперутка” и со ова место каде што “водата и небото плетеа роза” на поетот не му останува ништо друго освен “да го собере својот плач / и да отпатува во летото”. Тука исто така (спореди “Спомен”) непостојаноста на човечките радости е споредена со минливоста на годишните времиња, - и обете одраз на променливоста.
Во “Жена”, повикувајќи се на библискиот мит за Адам и Ева и на грчкиот мит за Медеја, поетот ја оживува сликата на архетипска жена. Жената е поврзана со пролетта, кога “по белиот камен тече април”. Митолошките алузии се прошируваат и ги вклучуваат Леда и лебедот и во исто време еден мотив од македонска народна песна во една збиена поетска слика. Жената, како посебната така и универзалната, е толку суштествена као и самиот камен. Така завршува ова песна која што едновремено е и свесна литературна конструкција но, и непосредна.
Во “Страст” поетот се идентификува со природата, велејќи дека сака да љуби под сонце. За него кременот има обло тело, а страста рика меѓу крвта и тревата.
Одморот од работа во “Починка” се случува во еден јужен пејзаж каде што осојот е битен како засолниште од сончевиот болскот. Само тоа место е зелено додека над него светлината расцветува. Камењата – “тие мртви, невини војници на времето” - чекаа мајстор што ќе ги поддотера додека “по ридиштата дозреваа жетвите и пееше славеј”. Се дреме меѓу два огна и поетот мечтае по “невеста меѓу две раце, коњ меѓу две нозе / и два брега како најчесни слуги / да ми сведочат за починката и огнот”.
Интересот, кој досега преовладуваше во песните на Котески, е насочен кон односот меѓу човечките и природните феномени и двојноста како составен дел и на едните, и на другите. Според него човечките чувства како да се огледуваат во природата или пак, би можеле да се сфатат како една манифестација на природата, како што е и самиот пејзаж. Законите на менливоста и непостојаноста делуваат подеднакво и на човечките чувства, и на пејзажот. Преку нарација што обилува со патос песната “Ана” ја слика огорченоста предизвикана од подмолната селска немаштина. Мајката на поетот, која за три оки брашно клечи пред нозете на таткото на Ана, е споредена со Ана чие богатство е измерено со помош на поими блиски на селанецот; “земја и везени чорапи и широки рамења”. Се протестира во името на сите гладни луѓе. протестот е изразен на религиозен начин, преку молитви и клетви пред икона. Но овој пат тоа е паганската икона на самата земја во селото пред куќата на Ана што сега, многу години по тој настан, се распаѓа. Тонот и намерата на оваа песна значително се разликува од оние на претходните песни во овој избор. Иако досега постоеја навестувања за мачниот селски живот – во “тврдите дланки” на косачите во “Љубов”, во спомнувањето на жетвите, на камењата и сувата земја и на страдањето на мајката во “Калишта” – сепак, ова е првата песна со социјална тема, како во Рациновите “Бели мугри”.

Љубовта во “Љубов и смрт” се случува во стрништето, во топлината на една есенска квечерина. Има призвуци на ритуал во чест на плодноста: “Земјата раѓа…/ и ние раѓаме како Ева”. Љубовта и смртта се споени и дадени во облик на есенско венеење. Опфатени се сите елементи, вклучувајќи ги и човечките: “По каменот тече вода / тече земја, тече небо / од пламенот свири ветер / плаче дете, земја, камен”.
Песната “Извор” е разгледување, рефлексија и персонификација на една пролет. На пролетта и’ се дадени човечки атрибути, на пример “твојот срамежлив образ “, и таа претставува извор на поетовата душа што се појавува “на сува земја сред камења сури”. Пролетта е поставена во детално посматран пејзаж и во време кога поетот изјавува: “Ќе ги дочекаме изгубените птици во април”, и прашува: “Кај ти се златните треви во летна блага вечер?” Меланхолијата и тагата ја прошируваат визијата, опфаќајќи ги земјата, пролетта, еден здив и едно отворено гробиште во единствен извик.
“Селска сиромаштија” е втората песна со јасно социјална тема (спореди “Ана”). Сиромаштијата е персонифицирана и таа лежи покрај поетот, лаејќи и процепувјќи го како пресечен церов труп, како болест што го нападнала житото. Песната завршува сурово и безмилосно: “Нагризани од болеста / ние се’ ти дадовме, / а ти не’ подгонуваш со слабиот добиток / во дебела зима”.
Во “Нож” насилието е истакнато со разговорниот тон на секојдневниот говор, со што се најавува убивањето, зголемувајќи го на тој начин ужасот на настанот. Ова се развива во централниот дел преку персонифицирање на ножот на убиецот како ѕвер што нема јазик, со “усни од снег / што рика ноќе / по присоите”. Овој географски детаљ (спореди “Починка” каде што се употребува спротивното: “присој, “осој”) повторно ги ситуира настаните во едно јужно поднебје.
Во “Леб” поетот размислува за основната храна на селанецот и ја нагласува блискоста на оние што делат иста строфа. Тие се така блиски како што се ѕвездите во “Кумовата слама” – споредба која лесно би му дошла на ум на селанецот навикнат на јасното небо во ноќта. Песната зборува за неплодните години и претставува одглас од описот на кучешкиот живот во Рациновите “Денови”. Последиците на ваквата состојба се гледаат во стихот: “Ќе и’ викам на мајка ми гладна од сури години”. Овде повторно е допрен социјалниот аспект на животот во еден неплоден крај со “сува земја” и “куќа што се сруши до темел”.
Во следната песна “Умора” Котески се обраќа од името на сите оние истоштени од суровоста на тешкиот живот на село. Како симбол на уморните ја зема својата мајка, што на песната и’ дава нагласено емоционално значење.
Интимната семејна ситуација и навиката да се дели (спореди “Леб”) е повторно предмет на песната “Сестри”. Овде Котески е преокупиран со исчезнувањето на ваквите домаќински особености на животот на село. Се делеше болката и страдањето но, исто така и доброто и среќата. Заборавените сестри се “драги камења / од спомените”.
Везилката од “Твоите очи без сновидение” има будни очи кои виделе се’. Оние што заминале и денес се веќе на друг пат, ја оставиле зад себе но, таа, посадена среде камени цветови, продолжува да везе. Овде, иако не отворено, поетот го обработува печалбарството кое оставило напуштени или скоро напуштени села во бдеење.
Проблемитe на миграцијата се изразени на друг начин во “Немаштија”. Тука авторот се идентификува во описот на немаштијата и нејзината силна и убиствена моќ: “Веќе ни’ лебдеше на усните душата, / на јазикот се пластеше пелин”. Се’ е тврдо – земјата сува, / сува кората на дрвото, / нашите жили, камењата, / ланските зборови и лебот сув” – и сите “со распукани усни шепнат”. И луѓето, и нивната околина страдаат. Оние неколкумина што остануваат во ова, практично напуштено село, богато со закопани старини и често напаѓано од други народи, изразуваат надеж дека нивните деца ќе се вратат “како птиците на пролет”. Мајките чекаат “како заслепени ластовици / што ги привтасала есента” додека рапавиот глас на немаштијата се одглсува насекаде – кај “коњите, житото, вересијата, / плачот на жената”. Поизразито отколку во последната песна, Котески овде ги обработува како причините, така и последиците на печалбарството.
“Ѕидар” претставува почит кон ѕидарите и признание на нивната тешка судбина. Ѕидарите од југозападна Македонија отсекогаш биле познати и претставувале значаен фактор во печалбарството. Во оваа песна, која по тонот потсетува на “Денови” и “Елегии за тебе” на Кочо Рацин, претставен ни’ е еден мајстор, ѕидар на вредни згради. Тој носи “венец од плетена слама” и сонцето го поздравува. Тоа е човек што уживал во животните добра – тоа “виново годишно доба” од кое му “процветуваше крвта во пламен” – но на крајот останал со “тежок здив / со оној длабок бакнеж од камен” што го притискал до гроба.
Насловот на “Остани Дојчине” се однесува на народниот јунак Болен Дојчин. Песната почнува со спомнување на “години / на глад и измама” и несреќите предизвикани од сиромаштијата и гладта. Користејќи го народниот јунак како лик на национално идентификување, Котески изразува решеност да истрае и да остане до крај со надеж, како во “Копачите” на Рацин, дека ќе оствари подобра иднина . Земјата е сурова и непопустлива и луѓето ја напуштиле како печалбари во потрага по леб: “луѓето / што немаат за себе леб, / што како ѕидари тргуваат со маки / по патиштата ракувајќи го денот”. Ова ја надополнува мислата на претходната песна. Се ределе војни над оваа земја носејќи беззаконие: “децата обезглавени крај реките / ја бакнуваат земјата од Јуда / и таа раѓа камења и омраза”. Котески ја зема предвид како економската миграција, така и онаа која доаѓа како последица од војни. Сепак тука се вишните, тука е и земјата и песната завршува со молба и оптимизам: “Ќе го гледаме сонцето и ќе се радуваме, / остани Дојчине златен!”
Песната “Каменоресци” слика печалбари што се враќаат неславно, како аскети, огребани од времето и со мака всадена на нивните лица. Оние што се враќаат се фалат со своите успеси на Исток но, сите не успеваат да се вратат. Употребен е директен говор и во мајчиното патетично распрашување за нејзиниот син и во одговорот што го добива “Ќе дојде…/ остана да ги доземе парите”. Надежта во овој одговор ја крие мачната вистина дека тие го оставиле “закопан меѓу луѓето во болницата, / во втората венеричка болница / на третиот кат, 24 – лево”. Комбинацијата на нарации и дијалог, вообичаена за народната поезија, овде е употребена да се постигне максимална непосредност.
Годишното време во “Печалбари” е пролетта. Кукавиците кукаат, а жените бараат сребро над реките. Земјата мирува чекајќи ги печалбарите кои не се вратиле. Наместо тоа тие испраќаат топли поздрави по сонцето. Оутѓувањето, осаменоста и немоќта на нивниот живот се претставени во силната метафора: “Само ние ќе удираме / со црни крила / по своите карпи на времето”. Нема музика да ги исплаче, ниту дома да ги прибере. Тие се “тргнати, изгубени, неми”. Ветувањето на печалбарството е изневерено. Кажано ни’ е во директен говор дека “некои рекоа: / “…неќе се вратат заминатите…”.Песната завршува со изјавата “тие што се вратија / со земја се зафатија / и ја проколнаа својата мајка”. Котески сликовито и јасно ги претставува негативните ефекти во оваа песна.
“Зад Јамјани пусти” е во форма на тажаленка за каменоресците по каменоломите, осудени да кршат “црни камења / поцрнети сестри / оцрнети спомени”. Уште еднаш, како во “Починка”, камењето се персонифицирани и тесно врзани за човечката судбина. Звуците на синџирите и слеските ѕвона се поврзани во свеста на каменоресците, чија единствена желба е да се вратат во своите далечни домови. Кратките стихови, налик на оние од тажачките, го нагласуваат ламентот на песната која изобилува со месни обележја.
“Немај каде” е меланхолично размислување, на оние што останале во планинското село, за далечните места каде што нивните деца заминале. Многумина од селаните никогаш не го виделе морето, а сепак единственото што се враќа од оние што заминале е “здивот на морето”. Мајките плачеа знаејќи дека нивните деца не ќе се вратат, а навечер самите планини “шепотеа / дека не ќе дојдат дома”. Така пејзажот е персонифициран, укажувајќи на тесната врска меѓу луѓето од овие села и местото во кое живеат. Пиродата ја дели нивната човечка судбина со сите нејзини стравови и таги. Оние што останале го затвориле својот круг, ги скршиле гранките на сувото дрво и онемеле. Тие немо го прифаќаат она што дабовите, пресипани со злато, навечер го шепотат и самата земја болно потврдува: “дека не ќе дојдат дома” (спореди “Печалбари”).
Котески ја посветува “Заборавени” на тие што заминаа со татко ми”. Оваа сурова тажаленка го поместува фактот на печалбарството во контекстот на секојдневните селски настани, како “жолти есенски шуми”. Поетот бара печалбарите да бидат заборавени и ја гради атмосферата со детали од животот на селото, на пример звукот на секирата од дрварите”, и од топлата, јужна клима, на пример ноќите пресушени / задушени” и “тревите попарени”. Тој бара печалбарите да бидат заборавени но, и тие самите немо да го заборават сето она што постои во овие длабоки долини. За да го оправда тоа тој го изнесува фактот дека “несетно навева првата слана”. Овдека Котески повторно прави споредба меѓу влијанието на времето врз луѓето и врз природата.

Песната “Во злодоба” е лоцирана во подрачјето околу Кораб планина и реката Радика, во југо – западна Македонија. Времето е зима. Легендарниот коњаник, ехо од народната поезија, “јава црн коњ / по бел друм”. Во песнава Котески пишува за заминувањето на печалбарот, користејќи слики кои асоцираат на подамнешна митологија. Темата е овдека подложена на креативна трансформација.
“Мртво село” е слика на едно напуштено село како последица на печалбарството. Ноќе се довикува самотијата преку отворените врати. Не повеќе светол и чист, прагот е знак на жалост за семејството кое некогаш живеело таму. Атмосферата на напуштеност се гради во низа детали: “Прозорците жмиркаат кон ѕвездите / и празен шепот се одронува / по мртвите ѕидишта неми”. “Јоргованот” што пие сончевина “дотекува”. Нема повеќе ни младост, ни убавина. Песната завршува со претчувството: “Само ќе довикува мртвото село / кон мртвиот вековен сон / што дреме во каменот”.
Во “Злокуќани” поетот им се обраќа на ѕидарите на “куќата темна како ноќ / на ридот, како бдеење”. Тие направиле чудо, стопувајќи го каменот и одредувајќи го патот. Од нив се бара да се вратат во ова место, сега напуштено: “Врати се! Во градината / со бел цвет, крило од птица, / со очи сино – небески / ќерката на предачката самува”. Повторно е употребена персонификација: каменот плаче сочувствувајќи со човечката тага. Во овој свет на сеништа поетот и’ се обраќа на водата како на пријател. Враќајки се по многу години поетот го бележи пустошот: “Душата на предачката / во душата на ќерката, / во душата на светот бел / самува”.
“Височини” користи поетски слики од пејзажот за да ги пренесе апстрактните поими изразени во “тоа стрмно подземје на висините”. Следната песна, “Смртта на Каритон” е исто така значајна по употребата на поетски слики од природата. Слики од необичниот свет на природата се употребени во едно апстрактно размислување за древноста, осовременета преку познати поетски слики.
“Црн врв” повторно не’ воведува во еден посебен пејзаж. Овој пат тоа не е пејзажот на југо – западна Македонија – родниот крај на Котески – туку каменоломите во вулканското подрачје на Кратово во источна Македонија. Амбиентот на местото е предаден преку чувството на страв што тоа го побудува. Дознаваме дека: “Овде е крајот на секој потоп”. Над моќната природа на составот на земјиштето го сведува човекот на “сенка, / точка на вечноста” и стравот господари. Но, Котески размислува, тука се луѓето, луѓето кои ги дробат камењата. И така на крајот тој поставува реторичко прашање: “Страв ли, ритам ли! / Или тоа само тежината во нас и над нас / како сомнение на душата”.
Во “Кајмакчалан” поетот држи говор од местото каде што се водеше еден од боевите на познатата борба за слобода. Ова бојно поле, “ова чудо од коски” го плаши. Тој забележува дека “можеби до черепот лежи / черепот на тој што убивал”.
“Војници” го разгледува сознанието на еден војник за блиската смрт во туѓа земја во која дури и “пролетта е туѓа”. Војникот е врзан за таа земја, иако туѓа. Тој пријателски и’ се обраќа на чешмата, но чувствува дека ова е суштински гола земја и дека “цветовите со ладни жили се вијат / околу земјата гола”, тука каде што “каменот гребе во срцето”. Тој доверливо и’ соопштува овие размислувања на чешмата, “чешма на животот”. Смртта од куршум или нож и ѕолку блиску и омразата кон човекот кој би требало да биде пријател не може да се прикрие. Ова е сончева земја: “На изворот сонцето големо / плетеше голем венец од води”. Во оваа сончевина се случува трагедијата на војната: “црвените ружи” на “туѓото месо” имаа “ место уште за сонцето”, а “ножот ги отвори ружите црвени / само од гладна страст за земја”. Односот станува дистанциран и непосредноста на настаните и’ отстапува место на една митолошка градба: непријателот го изврши житото уште зелено и замина на југ. Зад себе остави златни потковици за да ги најдат децата во нагноените ниви. Тука е и историјата сочувана во фолклорна форма. Народното суеверие го прави местото свето. Присутна е легенда во обликот на девојката што се омажи со солзи чија коса како “змија се сползна” и за која војниците велат: “Оставете ја – таа е луда со градите разголени / таа што чека е луда”. Тие ја товареа омразата на “Сивите маски”, барајќи сон “низ белите патишта на пролетта” (спореди поетските слики на песната “Во злодоба”). И се’ е тишина. Крајот на песната ја потврдува надмоќноста на природата, но времето поминало, предизвикало промени: “Зимата има крај во сребрените води, / чешмата со дрвеното корито носи љубов”, но славејот сега пее “ со сосем подруг глас”. “Војници” е првата подолга песна во овој избор на инаку кратки песни.
“Селани”, која ја дополнува “Војници”, е едниствената друга долга песна во изборов. Селските дејности се опишани со разговорен јазик: еден селанец е на нива, друг заминува кон шумата со секира наточена кај Ѓупците, а едно девојче бере цвеќе од божурика. Јули е и гледката е хармонична со старецот што јаде во шумоливата трева кога одненадеш, доаѓа војната. Селото е окупирано од војници: “На црните сламенити стреи / виснале мразулци од цевки”. Следи пустошењето на војната: “Се’ изгоре! – рече човекот / мојата куќа до прагот / го отвори срцето камено”. Селанецот кој отишол по дрва го враќаат во селото, мртов. Војниците копаат гробови. Песната го изразува народното верување во постојаната плодност на земјата. Но, нарацијата продожува и војната продолжува со крв што тече од раните како вино. Поетот се вмешува изразувајќи го свето мислење во облик на реторичко прашање: “И војниците беа луѓе, / можби селани. / Зошто ја мразеа земјата?!”. Бркотијата и ништожноста на земјатасе изнесени преку сликањето на огнот и пустошот што ги зафаќа домовите. Ова води кон сликата на селанецот кој ја помоча иконата што ја скина од вратот и се праша зарем има поголема икона од закланото дете што лежи на сувата земја. А потоа следи сликата на селаните што ги доведоа девојките под шаторите и им рекоа дека треба да родат оти и земјата раѓа. Во разговор со војниците стариот селанец вели дека тој и неговите се прости луѓе, “селани од овој сув рид”, и дека војниците имаат своја земја. Но, војниците го завршуваат овој разговор со зборовите: “кога се убива се убива” и заминуваат, оставајќи го селото како “растурен мравјалник”. Веднаш по соопштувањето за нивното заминување повторно следи коментарот за залудноста на војната и за нејзините страотии: “Луѓето беа селани, војниците – луѓе / едни убиваа, други убиени. / Господ да чува, нема леб!”. Животот продолжува: селанецот ја подига и бакнува иконата што војникот ја измочал, на закопаниот дрвар му садат црна перуника, а девојката секое лето ја вади убавата црвена божурика. Војната е претставена како бесен стоглав ѕвер. Штом тој заминува селаните го започнуваат својот вообичаен живот, но тој е неминовно променет. Војниците кои, како што не’ потсетуваат, “беа луѓе, можеби селани” придонесоа за плодноста на земјата – како во шаторот така и во ровот во кој некои од нив лежат закопани. Најпосле животот и природниот тек ја заменуваат војната. Годишните времиња минуваат а “селаните се дигаат од сонот / со првата качунка на пролетта”.
Со спојување на секојдневни рурални слики во “Длабоко рикање” се постигнуваат надреалистички ефекти, на пример “посадивме црвен кукурек во черепот”. Во оваа песна со поднаслов “Нарушена хармонија” луѓето се претставени во облик на бикови поместени во природа сета црвена.
Текот на времето и неговото делување се земени впредвид во поетските слики на “Кула”. Се спомнуваат историски настани, на пример царот кој ја изградил кулата што сега се одронува, и народни обичаи дочекувањето со црно грозје и народниот благослов “Ојте со здравје”. Сите тие, како и временската рамка на песната служат да се нагласи минувањето на времето. Годишното време се менува: “Летото што плива на крила од млада птица / зад нас умира” и набргу есента ќе ја прекрие со “жолто злато” кулата која “камен по камен одронува”. Ова се случува во рамките на познат планински пејзаж: “Забрзани реките кон море чешмите в планина жуборат”; “По ридиштата глуждести дабови”. Крајната слика повторно не’ потсетува на минувањето на времето кога ноќта се повлекува пред денот.
Како славопојка на жителите на југо – западна Македонија, “Брсјаци” има свечен тон. Употребувајќи хипербола, омилениот механизам во народната песна и поезија, Котески тврди дека овие луѓе не веруваат во сребро и злато, лицата им беа набраздени “како оставени кожи на ветриштата”. Ја изградија црквата на ридот и како умираа еден по еден нови светци се создаваа. Она што останало од нивната работа сега се урнати ѕидишта, пеплосан град и огледало на седумдесет пресушени чешми. Исконската сила на околниот пејзаж се огледува во силата на луѓето кои некогаш живееле таму. Нивната снага е споредена со нивната нежност. Дека овие квалитети станале легендарни се гледа од спомнатиот прастар мит за “пламенот ослободен од каменот” и народната приказна за “Стерна”. Ова “село сега потпрено”, “мртов град”, “езеро во движење”, “проклет водопад од сопствена сила”, е се’ што останало од Брсјаците, луѓето од овој крај, еден од најзначајните извори на печалбарството.

Како инспирација за следниве две песни е еден настан од средновековната историја на Македонија. “Водоча” е замислен монолог на некој што преживеал од самуиловата војска поразена во битката меѓу Византијците и Словените во 1014 година. Оваа моќна победа на Византијците што се случи во близината на планината Беласица покрај реката Струма и легендите кои се плетеле околу неа, се многу возбудливи во македонската историја. Овдека Котески користи посебни географски слики за да ги постави во одредена рамка зборовите на војникот што преживеал. Поразените војници биле ослепени и само неколкумина оставени со по едно око за да ги водат другите назад кај Самуил кој тогаш бил во Прилеп. Шокот предизвикан од ова варварство е причината за неговата смрт. Втората песна “Меланхоличар” една друга творечка преработка на една историска личност од фреските во манастирот Св. Пантелејмон, кај Нерези. Поетот се обѕрнува кон историјата и користи слики од руралниот пејзаж во своето филозофско размислување за животот и смртта.
Во “Разделба” Котески користи слики од селските дејности – предење и ткаење: “Убавината твоја, како во разбој предиво недоткаено” (спореди Кочо Рацин “Ленка”). Овие слики се потоа заменети со слики земени од природата: “сенка на ореови лисје”, “дождови насобрани во матен бран” и “плачиврби”. Сликите од обата извора се потоа поврзани во содржајна метафора: “вителот од ново руно, облаците што го предат”. Во следните стихови, кои повторно го оживуваат времето пред осумнаесетина години, присутни се силни призвуци на народната песна. Тоа е тон на меланхолија и тагување по изгубеното време. Тогаш, поетот и љубената беа како “разиграни ластовици”, но сега “отров се накалеми во песните”. На ист начин мајката и детето во поетската слика земена од некоја фреска имаат напластена болка на лицата – “болка, како мирување на посечени шуми”, а во нивните очи, со доверба на очи од коњ, се огледува пакостијата на човекот. Повторно е истакнато минувањето на времето во преминот од попладне во приквечерина и во душата завиена во црна копрена.
Во “Камења” Котески уште еднаш ги поврзува камењата со луѓето. Тие ја потпираат вечноста на своите пеплосани дланки. Различните цивилизации – на човекот и на органската и неорганската природа – се споредени и поврзани. Последната група на поетски слики е онаа на светот на камењето: “Има црвени камења, камења со бели сенки / и тие ги врзуваат реките со чисти и свежи зори. / Но најголемите камења / лежат под чекорот на луѓето, / туркајќи ги нив, / тие ја откорнуваат / најубавата музика на времето / и со свежина нова и чиста / патуваат некаде”.
Во последната песна од овој избор “Ако не беше во мене” Котески отворено зборува за својата сродност со планините и маглата и со оној вечен сјај што му сени. Тој е тесно врзан за сите овие феномени со сите нивни парадоксални двојства и чувствува “тежина како сенка на мртво крило”.
Кај Котески, набљудувањето на природата и разгледувањето на пејзажот се темелат врз сериозен стремеж кон реминисценцијата. Она што тој го гледа е предел со гола земја, спржена од сонцето, каде што само осојот е зелен. Оваа глетка кај него предизвикува меланхолични и тажни чувства. На земјата лежат секаде присутните камења како опш белег на пејзажот. Камењата се причина земјоделството да стане макотрпен процес. Тие им овозможиле вработување на ѕидарите но, многу често работата била еднаква на ропство (види “Зад Јамјани пусти”) или ѕидарите, откако го научиле занаетот, морале да мигрираат во потрага за заработувачка и прехрана. Камењето се материјал од кој беа изградени кулата што се руши (во “Кула”), гордата црква на ридот во “Брсјаци” и куќите на селата сега напуштени како резултат на преселбата, во “Злокуќани” и “Мртво село”. Тие овозможија економска дејност но, на крајот, беа причина за преселувањето. Камењата се тие што ги гонат луѓето напред: “најголемите камења / лежат под чекорот на луѓето, / туркајќи ги нив” (“Камења”).
Во своите песни Котески забележува два вида преселби. Прво, тука се оние кои доаѓаат како последица на војните, од единаесетти век наваму, преку битката на Кајмакчалан – до многу понедамнешни воени пустошења (“Водача”, “Кајмакчалан”, “Остани Дојчине”, “Војници” и “Селани”). Суровата историја ги присилувала луѓето да се селат. Но, преселбите биле во голема мера резултат на природата на земјата и недоволно развиеното традиционално земјоделство. Вториов аспект Котески го разгледува опширно и многу отворено во својата поезија. Во неговото трагично гледање има стремеж за опстанок, опстанок вграден во поширока рамка на промени и непостојаности и наспроти непријателството на климата и пејзажот кон човекот. Урнекот на годишните времиња, што се огледа како во климата така и во пејзажот, го одбележува целосниот урнек. Наспроти ваквите импликации и наспроти жестоките наезди на војните, низ неговата поезија проникнува основното верување во регенеративната моќ на земјата и природата (“Остани Дојчине”). Оваа верување понекогаш води кон копнеење, но во други случаи на него се гледа, парадоксално, како на сила која води кон миграција и напуштање на пределот во надежно движење кон животот.
Кај Котески почитувањето на парадоксот е основно во неговото сфаќање за животот – како човечкиот живот така и оној на околната природа. Своето сознание за убавината на природата тој го бележи на идиличен начин, но тоа не го исклучува неговото согледување на нејзината суровост и двојство. Тој пишува за сончевината која може да доведе до пресушување на секаков доказ за животот. Оваа двојство на неговото сопствено сфаќање води кон честите носталгични, копнежливи и меланхолични белешки на запомнатото набљудување на карактеристиките на пејзажот на неговиот роден крај. Тоа исто така води кон ценење на минатото. Но Котески едновремено ја согледува и сегашната реалност која влијае врз пределот за кој тој пишува. Тој тагува за минуавњето на еден стар ред (“Сестри” и “Леб”) но едновремено, барем немо, ја сфаќа објективната невозможност таквиот ред да продолжи.
Нежното копнеење, што е дел од неговото гледање на родниот крај и животот на неговите луѓе, ја доближува поезијата на Котески до нејзините традиции и до народната поезија чиј речник и слики често ги користи, овоплотувајќи ги во својот сопствен идиом. Токму тој афинитет го прави продолжувач на една традиција на социјално толкување и носталгија. Корените на оваа традиција ги наоѓаме во народната поезија но, таа понатаму ја развиваат писателите – најзначаен е Кочо Рацин во “Бели мугри”. На ова поле Котески го дава својот особен, иако недраматичен, придонес. Тој го прави тоа опширно во подолгите песни “Војници” и “Селани”, но напати и многу концизно, како на пример, во песната “Во злодоба”, со нејзината сложена симболика. Оваа песна е добар пример на субјективната трансформација на народното творештво што се среќава во современата македонска поезија.

Одразот на миграцијата во поезијата на Котески е исклучително набљудуван од рурален агол. Како за психолошкото, така и за практичното влијание на миграцијата се донесува заклучок – со исклучок на “Каменоресци” и “Печалбари” – според луѓето и местата што требало да се напуштат.

Греам РИД
(превод: Трендафиловска Харикла)

Стихови за бел Дунав (1994) Јован Котески

2008-06-05T13:12:00.001+02:00

Јован Котески

СТИХОВИ ЗА БЕЛ ДУНАВ (1994)

од збирката „Самотија“

По долги години, во еден европски град
безобѕирно ми се заканува бел Дунав!
Не дека ќе ме нападне,
не дека како крпа
ќе мора да ме одвлече
до голите корења на врбите,
до гнилото тиње на морето,
не дека ќе мора да ме черечат
големи морски риби (и мали!),
туку . . ., гледајќи кај живеел Татко
во еден напреден, убав свет,
во складна цивилизација, лелекам!

Чекорам по широка патека
крај ќилим од тревната мов
гледам девојка со црна чанта
како да носи ташаци во неа!
На момето задникот му се расцветал.

Овде чекорел Татко мој
но немал смелост да скокне в река,
да и’ го поцрвени белиот образ.
Гулабите ја серат катедралата
за која Кафка напиша повест,
- посвета на светицата од Варвара!
Море ќе скокнам во бел Дунав.
Поетот Хласко ми се лути:
"Не оди, вели, во моравските ниви
не носи ги светите ликови на Браќата!
Таму се твоите сестри, единки,
во големи купишта складираат
зрела пченка. Токму. Така."
Море ќе скокнам во бел Дунав,
ќе го разбранувам со умисла!
Поетот Хласко потврдува:
"Овде е ул. "Маршал Малиновски" бр. 2
зад железничка станица
кукавицата го снесе јајцето
во туѓо гнездо, назорум . . ."

Излегувам од дворот на катедралата
и тргнувам право кон бел Дунав,
на патот ја сретнувам сенката на Татко -
се кикоти мошне грозно од спротива:
"Ќе ми се фати овој бел Дунав! . . ."

Пее крај Дунав сенката на Татко -
"девет лути рани сите куршумлии,
а десетта рана со нож прободена!"

Ми се заканува бел Дунав
но јас му ги покажувам забите,
му ги покажувам катниците,
му ги покажувам очните дупки
низ кои водата тече неповратно
крај плочата на цар Трајан.

Го себав Дунав, бел Дунав на врапито,
го прелетав со "Де- це- 9!"

Од водата избегав како од оган.

Цртежите на Сутин (1990) од збирката „Сончева белегија“

2008-06-03T03:30:00.001+02:00

Јован Котески

ЦРТЕЖИТЕ НА СУТИН (1990)

Ми донесоа единаесет еребици,
Десет гроздови,
Девет пеперуги,
Осум топли срца
И боја на месечина при гаснење.
Ми донесоа живи рани.
И одеднаш настана општа амнестија
На слободните линии
Од цртежите на Сутин.

Оливера Ќорвезироска за Јован Котески (1995)

2008-06-03T02:43:00.003+02:00

Оливера Ќорвезироска

ЛАТИЦА НА САМАРОТ

1. Исконска скитија

Слушајќи го лелекот на зурлата –
ми иде на ум да отворам книга,
да превртам карпа,
да станам дел на исконска скитија…
Устрем да фатам!

Поетското – поемско патешествие на Јован Котески насловено како “Трагач” има еден единствен правец прецизно определен од едната страна со душата на поетот (неговата внатрешност), а од другата страна (надворешноста) – со окото на поетот – т.е. со она што поетот го гледа или сака да го види. Двете можни насоки што ги дозволува / нуди / овозможува дефинираниот правец се движење од внатре кон надвор (од душата кон очите) или обратното, од видливото кон доживеаното (од очите кон душата), затоа што левата екстремна вредност на правецот е внатрешноста, а десната – надворешноста. Ваквите две можни насоки поетот совршено ги користи, па како резултат на тоа се добива впечаток дека станува збор за поетско птаување (авантури / скитија) која има безброј цели, безброј почетоци и, што е особено чудно со оглед на строгоста на “дозволениот правец” – безброј патеки, патчиња, пртови како мрежеста везба врз географијата на стихот. Имено, сакам да речам оти поемата “Трагач” иако се добива впечаток дека е поетска творба со кокетна жанровска слобода, сепак, функционира мошне строго од аспект на направената позиција. Сите снежни и вжештени наноси врз текстот се остваруваат клучно низ две позиции: позиција на омнисцентен (сезнаен) посматрач / раскажувач и позиција на директен учесник во настанот / состојбата што се третира – нарација во прво лице еднина, ицх – форма. Оминисцентноста на ицх – формата, всушност, го претставуваат токму споменатото двонасочно движење по “дозволениот” правец: однатре кон надвор и однадвор кон внатре, и тие го претставуваат основниот поетов стремеж објективно, но длабоко / понирачки (збор на поетот, з.м.) да пласира скршени слики од еден исконски мозаик на македонството на нашинството, или, како што самиот вели: “…прилепени латици на распаднат самар”.
Трагањето (скитијата) започнува со реторичко прашање со умерена доза на иронија: “- Го барате, а зошто Ви е?” и ваквиот ин медиас рес почеток со суверена оминисцентна позиција, не’ упатува на следниве заклучоци: 1) раскажувачот знае кого читателот го бара, 2) раскажувачот насомнено “бараниот” одлично го познава, 3) раскажувачот во вториот дел на реченицата (“…а зошто Ви е?”) веќе го предава својот суд за бараниот, т.е. тој смета дека “бараниот” не ни е потребен, дека е безвреден и индиректно ни дава до знаење дека е залудно нашето барање, чунки откога ќе дојдеме до крајот на потрагата, ќе сфатиме (како што сфатил и самиот тој) дека било бадијала и 4) поетот затоа што бил во нашата “ситуација”, уште на самиот почеток се обидува да не пишмани од совладувањето на патот кој што самиот којзнае колкупати го има врвено! Нели е тоа доволен предизвик да се продолжи со трагањето, со читањето на поемата. Поетот и смета на тоа, бидејќи несебично продолжува да ни го изложува нашето искуство осоколено врз неговото лично. Набргу по воведното пеење ( густи 32 стиха, во кои со широк, метафоричен замав се скицира пејзажот / заднината на поемата), поетската позиција “ненадејум” се менува и поетот се трансформира од резигниран познавач на трагачот во суптилен трагач. Ваквата промена на пеењето е едн вид задача за поетот, затоа што тој се обидува низ лична доживеаност и целосен увид во настаните и состојбите што подиректно да ни ја оправда сопствената иронична нишка во пеењето на самиот почеток. Веќе со претставувањето на себеси како “непотребен, залуден” трагач (Ицх – формата), поетот споменатата иронија ја ситуира во доменот на сопственото Јаство. Вака сложено, комплексно замислено, поемата продолжува со заитан чекор…Навнатре – накај спомените и воскреснатата традиција и нанадвор – накај денешнината, накај жената како декор, изгореница или зла коб на трагањето.

2. Раска од зеница

Сега сето тоа ми прилега
на сенка што се движи,
се оддалечува за да не’ зближи…

Спомените и воскресната традиција зачекоруваат низ стиховите како Александар, како Силјан Штркот, како Самоил, Болен Дојчин, Ангелина, Крали Марко…и тие претставуваат една мошне важна целина во текстот – можеби самата рамка на трагањето. Поетот штедро ги раздава своите метафори, ко на Дуовден за душа на покојниците, рони солзи и се кикоти, како што, впрочем, е вообичаено во несекојдневни, ексклузивни (жални – пресреќни) пригоди. Поемата во творештвото на секој поет исто така претставува “екстремна” пригода, па сосема е разбирлива брановидноста (некохерентноста) на “Трагач” од аспект на начинот на градбата / структурата. Јован Котески се определил за парцијално решавање на мозаикот, при што секоја одделна латица, на свој, оригинален начин го крепи самарот (целината). Така, може слободно да се заклучи дека иако секое од споменатите парчиња Александар, Крали марко итн. функционира како свој микрокосмос, како затворено пеење, сепак, невидливата нишка што сите ги спојува во мошне шаролика и свежа целина се провлекува низ свеста на читателот како нашинска препознатливост.

Токму во наведениве парчиња се забележува една изразита драматичност, не толку присутна во понатамошниот тек на поемата. Тоа го сфаќам како поетов дијалог со минатото и со традицијата, како поетова пресметка со народното творештво, бучна расправија со историјата, со фактите и со измислиците на времињата зад нас.
Впечатокот дека напати поетот прави (слабо препознатливи) епистоларни дигресии (обраќања со прозивки) е повторно во доменот на неговата намера да не ја скаменува наративната позиција, ами таа да има слобода на избор и на промена, слобода на мешање и на комбинирање. Принципот на латиците и на самарот не е редок во нашето творечко искуство, но во овој случај, сепак се работи за негова репрезентативна варијанта.

Денешнината во “Трагач” има функција на магловита подлога, поетски фон, боја. Таа бегло се скицира со умирачките северозападно од нашата татковина, (главно проследени на телевизиските екрани) и со тоа се остварува актуелност на текстот. Ова кусо парче за трагедијата на босанската почва навидум стрчи од вообичаената везба на стихот, но тоа, сепак, придонесува за валентноста на трагањето како синоним за живеачката. Физички по обем, му е даден мал простор, но искомбинирано со благ еротски трепет (“…некои од нив (жртвите во Босанската војна, з.м.) уште немаа сетено во прегратки / женско тело! Протекоа како матна вода / на ланските снегови по брегови…”) добива неспорно место во целосниот ефект на поемата.

Ѕвездо од морска пена,
те извлеков раска од зеница
за да ми бидеш жена…

Жената како декор, изгореница или зла коб на трагањето е постојано присутна (иако заробена) во текстот. Поетот се брани од неа и истовремено алчно ја привлекува кон себе. Таа не е дефинирана; претставена е како ѕвезда – водилка, како скитачка убост или дамнешна клетва; како најневажно важна, или можеби како најважно неважна работа. Без неа нема трагање – без неа нема песна. Без неа – го нема поетот.

3. (Дидаскалии?)

На крајот, ќе се обидеме да го дефинираме значењето на такаименуваните дидаскалии во поемава. Се работи за вообичаеноста (практиката) на овој поет на ниво на стих, или на ниво на строфа, дури одделни фрази или зборови да ги изолира од основниот тек на пеењето ставајќи ги во заграда. Таквите дидаскалии се точно 26 на број и се мошне разновидни. Најкратките се (бели?) – се мисли за забите и (барем!), а најдолгите се од два типа: како класични театарски дидаскалии што определуваат извесно дејство, на пр. (Во меѓувреме, додека ја пишувам поемава:) или (По враќањето од Париз, во Светиниколско…), и оние другите, мошне оригнинални и интересни, коишто функционираат како туѓородни пеења, строфи какви шот с дидаскаллите од типот на (Се кажува дека имала / долги руси плетенки / налик на млада пченица.) и (Есенските свадби ќе ги зближат луѓето, / смејствата ќе седнат на иста софра. / Младенците ќе се венчаат дури в црква!). Ваквото одделување на зборови и зборовни комплекси во загради не треба да се сфаќа само како визуелно реќавање настихот, ами напротив, како карактеристика на пеењето на Јован Котески, затоашто “содржината” на “заградното” пеење, коментирање, сугерирање или прогнозирање дава поетски придонес на поетовиот самар – глобално. Што се постигнува со дидаскалиите? Токму она што го споменавме погоре: дополнително пеење / творење на иста тема од друг агол на набљудување, а со тоа и универзалирање, објективизирање на пеењето: функционална сугестија / патоказ за читателот што преставува (пост) модернистичка прозна постапка; и, она што е особено важно, дидаскалиите постигнуваат / доловуваат иронија, ироничен став на поетот спрема одделните нешта, појави, настани и личности. Иронијата што ја навестивме уште на почетокот како една од најтипичните карактеристики на поемата “Трагач”, еве, се реализира и со помош на т.н. дидаскалии. Тоа се разбира, не би било доволно да се поткрепи заклучокот за доминација на иронијата како постапка или поетско средство во “Трагач”, но заедно со другите реализанти на ироничниот поход (цели епски слики со гротескна карикатуралност, лирски парчиња со приземна, делничка еротика и благо хумористична скица на нескротливиот повтеж), ваквиот тип дидаскалии придонесуваат во обидот за аргументација.

4. Невидлив врвулешник

Едно шарено зрно грав,
една буба мара,
едно детско нокте
на кое е втиснато бело питомо јагне
ме наведуваат
да си ја препознаам Татковината.

Постои еден слој во поемата којшто е многу вешто исткаен и убав, а сепак малку таинствен, и него ќе го именуваме како татковински. Како што не’ ориентираат и насловните стихови на ова поглавје, станува збор за лично татковинство, за своја нијанса во спектарот на патриотизмот, за нишан (бело питомо јагне на детско нокте) по кој се препознава родната земја. Ако внимателно се пребарува по стиховите “Трагач”, секако ќе се најдат и такви кои експлицитно ќе укажат на татковинството, но во овој контекст, на претставување на наградениот текст на Јован Котески, наш интерес претставува имплицитното татковинско чувство од чие тесто е замесено патешествието, скитија по трагачот. Латиците се несомнено нови, красни и најразновидни, самарот е секако распаднат, но нас не не интересира јавачот кој јазди низ времињата како вљубеник во својот бит, со својата земја, со својата традиција… Титан – поет што се бори со стварноста – Зевс за сопственото небо, раскрилувајќи се врз татковината како нејзино знаме и штит.

Јован Котески не ниту аполитичен, ниту неактуелен; тој, како и секој докажан поет, е показател на времето во кое живее и твори, показател на состојбата на духот на секојдневието. Во неговите стихови (читај во неговата поема “Трагач”) просторот меѓу зборовите е врвулешник од задскриени значења, прекори, клетви и претчувства што залудно се борат со белината не би ли излегле од неа за да не’ предупредат, опоменат, за да се претстават себеси како поезија. Но, искусниот поет е доволно вешт да ги зароби нештата што не сакаат да бидат слободни, туку читателот да ги насетува, ама да не ги гледа. Можеби е недобројно мноштво поетски визии, моќни како молња и праведни ако меч дремат меѓу белините, чекајќи “свој” читател… А Јован Котески има свои читатели! Сетики ќе се најде некој и за белините и за невидливото во неговата поезија. Поетот никогаш не му се заканува, никого не мрази и никого не обвинува, затоа што својот сопствен став / суд секогаш и го жртвува на поезијата и на нејзините вискоки, уметнички доблести. Јован Котески е поет! Блескава латица на самарот на поезијата.

Георги Сталев за Јован Котески (1995)

2008-06-03T02:37:00.004+02:00

Георги Сталев

ПО ТРАГИТЕ НА ВИСТИНАТА ЗА СТАПАЛОТО НА МАРКОВИОТ ШАРЕЦ

(за поемата „Трагач“, 1995)

Digressione prima

Поемата во македонската литература и, воопшто, на балканските книжевни простори неодамна беше предмет на една од Научните дискусии во рамките на Семинарот за македонски јазик, литература и култура во Охрид, со учество на повеќемина литературоведи, меѓу кои добар дел од странство. Истражувањата покажаа покомплексни резултати: некои сознанија се потврдија, повеќето се дооформија, се соопштија нови согледувања. Во однос на македонскиот дел од прашањево, најмногу беше елаборирана проблематиката поврзана со делата на Григор Прличев, Рајко Жинзифов и Блаже Конески, често видена и низ компаративен приод. Трагите од минатото ја потврдија познатата констатација дека “О, арматолос” (1860) – и покрај нејзината амбипатридност – е првата поема во македонската книжевност, а ја следат “Гусљар в собор” (1862) и “Крвава кошуља” (1870) од Р. Жинзифив. Првотноста на Прличевото дело не се покажа само на оваа релација од историски карактер, туку се’ уште стои на чело на целокупните есеттски вредности во нашата поезија, а во оваа смисла тоа е и првиот литературен текст што произлегол од перото на еден Македонец со дострели до лавров венец и асолутна победа во натпревар! И не случајно што токму овој автор, оваа поема, оваа победа беше поттикот да се востанови наградата “Григир Прличев” за најдобра поема на годината напишана на македонски јазик (според традицијата на атинскиот конкурс од времето на Прличев) и тоа уште пред петнаесетина години, за да се покаже почетокот мошне обесхрабрувачки, безрезултатен, така што по првите неуспеси овој конкурс згасна. За среќа, не згасна идејата што беше возобновена и, еве, веќе неколку години нашата литература се збогатува со оваа поетска форма во поглед на квантитет и квалитет. Кон наградените поеми на М. Ренџов, Е. Клетников, А. Вангелов се приклучува и најновиот поетски текст на Јован Котески , “ТРАГАЧ” доставен на годинешниов Конкурс под шифрата “Симфониска поема со контрапункт”.

Digressione seconda

По овој или оној повод човек одвреме – навреме ќе се присети дека трагањето не било само најстарата мисла – водилка на луѓето туку и исконска манифестација, поврзана со основната егзистенција колку на тие исти луѓе толку и на сиот зоосвет. Трагањето е, значи , агенс, како израз – првенствено – на инстиктот, со постапно прераснување кај човекот во духовен квалитет, макар што тој ист човек знае неретко да го девалвира, деградирајќи се себеси, со катастрофални последици колку за единката толку и за колективитетот. Примери како “седмиот крст” имало, има и ќе има за долго меѓу светов на Земјава. Ѕверот трага по плен, ја следи трагата, стапалката на можната жртва. Нечовека го настрвиле и стапалата на Христос во Маслиновата Гора, и трагите на Мухамеда во Мека кои пците – трагачи го довеле до отворот на пештерата то го прекрил светиот пајак; тие, таквите трагачи, би ги пронашле и непостојните стапалки на Буда! Трагањето е задоволство за трагачот, иако во играта мора да има жртви: Научникот задоволно ги пртрлал дланките по дефинитивното откритие на разорната моќ на своето оружје – што ги уништи Хирошима и Нагасаки: со “две мавања” – 100 000 човечки животи!…А, што се тие во однос на “огромниот чекор” на човекот во прогресот, кој го започнал своето очовекување со првиот наострен камен – нож, со првото предизвикување на сопствен оган, за да се покаже дека од очовекувањето до отчовечувањето имало само една стапка, една буква и ништо повеќе. Но, тоа не влегува ниту во сметките, ниту во играта. До каде би не’ одвела апсурдноста ако ги броиме жртвите на ножот без кој, инаку, не може ниту една домаќинка; или ако ги броиме жртвите на Неговото Величество Автомобилот, или на посупериорниот Авион?…Што се тука десетте животи на астронаутите во однос на оасвојувањето на Вселената,итн., итн.? – и со иронија, и без иронија речено, зашто се’ е и наводно, и вистински во интерес на тој свет кој, сепак, очигледно – како што рекој стариот мудрец – “самиот од себе страда”?

ЧОВЕКОТ ТРАГА ПО СЕ, често барајќи го невозможното, често барајќи се и самиот себе.

Infine per il poema

Трагачот на Јован Котески ни се јавува во последнава категорија, во својство на индивидуална и колективна свест: првиот е оној што предизвикува љубопитство (Го барате, а зошто Ви е?”), отуѓеник, изгубеник, во судир со самиот себе, “оумоглавен трагач”, сопатник на прокобите кој времето го мери со клетвата и проклетството (таков, во очИте на “раскажувачот”) и творец во треска, во потрага по “звуци, форми, значења…”, чии креации се по малку нарогушена иронија кон војникот што војува за благородна добродетел или за возвишени мудрости и знаења, а повеќе – над помислата за победа над самиот себе; иронија над разнишаниот, понижениот женски принцип и, најпосле, над суетата, нарцисоидноста, фодулштината што не’ обзема,небаре сме само ние најкадарните, генијалните, нај…(таков, во сопствените очи на Трагачот, “автобиографски”, со занесот и возбудата од и по сопственото ребро, метаморфозирано по волјата на Творецот во објект – ероген со “растурена белина од страсти” што мажот го претвора во мажјак и соништата му ги преорува и погледот му го стаклосува и го држи на јадица). Оттука натаму настапува Трагачот како колективна свест, но и како совест, збунет пред смртта на Богородица и пред трновиот венец на Христовото чело, пред историјата на "“алиот народ"”чијашто ваква категоризација го тревожи, пред баждарниците, аџи - даскал Јоакимовите митарства, низ чии иглени уши тој народ ќе мора да се провира за да опстане. Притоа, изгледа, не можеме без оној човек од историјата “кој им е рамен на боговите”? Му метанисуваме, изгледа не затоа што ни го разнесол името по светов и пред да се сетиме самите да се појавиме пред светот, туку затоа што чувствуваме дека ни е потребен силен грб, па макар тој да му припаѓа и на оној што расплакал илјадници мајки. И, ајде да си одговориме на прашањето – “Зошто му беше потребана цела Азија од…до…” ако, навистина, родната Пела му била пред очи, а не Роксана помножена со некој множински арапски број?… Трагачот трага, но трагите се испомешале дотолку што не се знае кое е јаве и што е сон (предостатно за еден надреалист), а некои и се заличиле дотолку што на онега ни гробнина не му се знаит! И му личи, како на бог што стасал до Крајот на светот каде што мистиката и загатката отсекогаш биле незагадочни, таму, каде што врховното божество е бесследно, вон од досегот на се’ живо и на се’ мртво. Но, под трагите на митов, Трагачот налучкал “од друго време траги”. Тој ќе се обиде да ги поврзе, иако се неповрзливи сами од себе, а ги поврзува, благодарејќи на тоа што Пела е во Македонија и Долно Коњари е во Македонија, и Покрвеник, Старавина, Волковија, Душегубица, Грешница и Солун, и тврдините на Самуил се во Македонија, и Марков Прилеп е во Македонија…и умов постојано ни е во Македонија, иако ние не сме и нејзе во умот, разделени, раштркани, стиснати на педа простор од трите што го чека изгрејсонцето од западната страна и ќе си го најде од него. А, како не ќе бидеме такви кога ќе мораме да си ги исплачеме солзите Силјанштрковски и солзите Ангелинини дури по кои Дојчин ќе се сети да си ја спасува барем сестра си или жена си Ангелина; кога восфалениот брат ќе си го убие брата си, а потоа еднаш - пред борба – а после уште еднаш пак така ќе заспие на другиот брег од надојдената река, чекајќи водата да спласне, додека лукавиот душман ќе се досети да пронајде леса, брода и да искасапи се’ до што ќе најде позаспано, а тој, братот, на двапати ќе биде спасен од синот – како во приказните, - и уште двапати ќе згреши, за да дочека од саканите ќерки “’рѓосан брут во слабините” (па – што ако, кога без такво нешто “залудна е секаква скава”!) Последната грашка му е и најкобна, зашто по Беласица, 29 јули 1014 година, колата отиде прудолу, царштината се урна за довека и, ене ја Водоча да свидетелствува за 14 000 – те ослепени, народот да им ги копа очите на светците по фреските, а нам (и божем на светот) ни остана да се саштисуваме “што тиќе ќе беа тие што вадеа очи, што милет ги окоти пред крвта што како вино колкоти?”, - а не сакаме да се сеќаваме како жените во стегнатата во обрач Лариса ги корнеле и јаделе месата – од глад, ами од што? – на своите мртви мажи, а после и пак да ги испоколат, освен онаквите како Ирина…

- “За своето болело, Дојчине, брате Јоване!”

Марковите болештиње поарно и да не спомнуваат, зашто за гревот не не’ пере ктиторството ни над сите манастири, од Климентовиот и Наумовиот до она блажеконеско црквиче!…А она, со избор на жена – колај работа!…Не си ти, Марко, ни прв ни последен кому жената, не Господ преправен во питач, ќе му ја одземе силата! Твојата барем ќе му легне на дели Беле Костурчето, а не на арабаџичето аџамија сред кич фолклорен колор, влакнест како гол полжав, или – не дај боже! – на двата асли брата црноризци што ќе ја исповедаат, а што меракот и го фрлилеуште кога била момиче, пеејќи “на клисорот горе за сите в туѓа земја постанати” (Мучи, јадан, ниџе те не било!).
Тоа, и вака, со јазикот на Ј. Котески и во врска со фабулата, доколку модерната поема признава фабула!

Посебно место заземаат дигресиите, во неколку наврати за жената, и воопшто размислувањата со можни, но неопределени асоцијации низ кои субјектот се поставува во координатите на историјата и митот, менувајќи го местото на својата точка како низ снајперски нишан, со неколку свртувања кон современите крвави збиднувања недалеку од нас.

Кај нас веќе поисцрпно е елаборирано прашањето за спрегата помеѓу традицијата и сегашноста во литературата и на повеќе релации: историска, јазична, социолошка, психолошка, филозофска, а во тој широк контекст и поетолошка.
Во оваа смисла поемата “Трагач” е своевидна синтеза на архаичното и современото. Впрочем, како и кај С. Јаневски, П.М.Андреевски, Ж. Чинго.
Спојот на проклетството и благословот е сказочна алхемија што ќе резултира со оној стогодишен сон. Кај нашиот народ елементите толку се испомешале, замрсиле што пак само мечот на Александар би можел да ги разврзе, а како тоа би изгледало – и во пошироки зафати – домашниот Нострадамус ни го предвидува во 2096 година! Во поемава, како и кај него, се’ е некако исто, само поинаку! Што е истото – лесно е да се каже. Што е поинаку – повеќе се чувствува, потешко може да се искаже. Исто е заедничкото чувствување на морничавото: поинаков е приодот кон него, иако и во едниот и во другиот случај иронично – саркастичниот тон е доминантен, а сепак, со различни резонанси.

Поемава, погледано од сите ресурси, е конципирана и реализирана модерно. Авторот се стремел кон формално разбивање на партитурата, со интермедиуми меѓу “главните чинови”, но сето тоа ќе се покаже како привид со заокружување на идејата. А од модерните постапки ги имаме препознатливите елементи на надреалистичкото, симболичното, експресионистичкото, па дури и дидактичкото кога ќе се земе предвид сендениско – пигалското париско истражување на Трагачот. Во основата, поемава се чита “на еден здив” и покрај некои херменефтички и херменични пасажи кои, иако ја замрсуваат мислата, стануваат предмет не за одгатнување – зашто некои се неодгатливи – туку за психоанализа на живиот актуелен уметнички логос.
Да ја следевме практиката од времето на Прличевиот натпревар, кога Рангавис, на денот на прогласувањето на победникот ги читал оценките на Комисијата за сите ракописи што конкурирале, започнувајќи со критиките на делото, и ние би го започнале ова наше видување со укажување, пред се’, на некои – барем според Речникот на македонскиот јазик – индиспутабилности во врска со зборовите од видот: зурлаш, опруга, вртлози. Во извесна, друга смисла не би ја прескокнале “стрелката на часовникот песочен”, а не би замижале пред споменувањето на Радован Павловски, односно пред онаа кутра поетеса со нејзината трема и желба за афирмација без ниту еден напишан стих! Тука би се нашле и помалку неконтролираните квази еротски, всушност вулгарни, изрази кои со малку внимание би можеле да бидат заменети со мошне поетични бисери од Еросовото сокровиште, иако кај некои наши автори тоа би било “знак на распознавање”, а Рангавис – според постојната аргументација – би реагирал и на повеќе места во името на некакви свои логики што не се во врска со промената на естетските вкусови во текот на нешто помалку од век и половина. Но, во оркестрирањето и над 6 000 единечни поетски тонови, во контрапунктот “нота наспроти нота”, дваесетина заталканаи, криво споени лесно можат и да се исправат. Потешко беше кај оние примери каде што на фаготите им беше наметната виолинска партија!

Бранко Цветкоски за Јован Котески (1998)

2008-06-03T02:36:00.002+02:00

ОДРОНИ НА ЗАУМНОСТ И ЖИЗНЕНОСТ

Кон поетската книга Одрон од Јован Котески, издание на Мисла, Скопје, 1998 година

Бранко Цветкоски

За поетското писмо на Јован Котески се испишани стотици страници во македонската книжевна критика. Од Блаже Конески и Димитар Митрев се’ до најмладите проследувачи и вреднувачи на македонската лирика и посебно на поетскиот опус на Котески залегната е една неделива проценка дека во овој поет нашата книжевност го откри својот редок драматик во кусото лирско повесмо, својот редок поет што песната ја гради врз пулсот на звучната проекција во исказот.

Евидентно е, исто така, дека Котески во своите досегашни дваесетина книги поезија не секогаш ги извлекувал максималните валери на сопствената поетска енергија или дека во одделни од нив настапувал со леснина и опуштеност, со смисла за доконост и вежба, со чувство на една необврзана убедливост. Но, повеќе од евидентно е за овој поет дека во секоја своја книга испишува, истражува, извлекува, истенчува и крава неповторливи и само нему својствени потези на мајсторство: во еден стих, во една строфа, во цела песна, во циклус – кога и да е, поетскиот агенс на Котески е доволен за радост и изненада.

Во ваква атмосфера на спокојна творечка прелест ја согледувам и целината на малата поетска збирка Одрон, составена само од дваесетина куси лирски состави. Испишана лесно и отмено, со менлив ритам, со густеж асоцијации, со пласт призвук и пласт нова семантика, со престиж таму каде што изненадата најспонтано го крева перото над текстот – оваа нова поетска објава на Јован Котески заслужува неколку назнаки на признателност.

Котески во еден карактеристичен внатрешен ритам на песната секогаш ја докоснувал крајната смисла на прашањето за постоењето, за пребивањето земно, за овдешноста и овдешното. Во само шест стихови таа агонија на бивството на единката Котески ја соопштува уште во воведната песна Бивство, во која ја испорачува големата и трајна немога на битието пред прашањето што бил и што можел да биде човекот во миговната и вечна илузија на постоењето:

Сине, ни сум, ни не сум.
Ни душа, ни ум, ни бог
не ме перат. Со инка
елан да сипат – злом
ме чини. Пак и пак
Празно сум бивство. Ја!

Толку е целата потпирка, одронот пред постојаната бездна, на која што само и бегаме со мислата но никогаш со плотта и земната градба.

На човекот во оваа книга на Котески му останува утехата од земните радости, од феномените на природата, од неистрошливоста на љубовната жест. Тој постојан возлет над недопрените или откриените радости во катадневицата или во душевната возвишеност на битието во оваа збирка се отсликува во насловите Цвеќе, Променада, Еленчица и Радика. Во нив нашиот лиричар како на лесно оптегнато платно со здив и лесни движења ја бојосува мрачната заднина на животот. Еднаш ќе бувне со неговиот резок стих во свежината на планините од кои на светот му ја симнува сета свежина и радост, потоа ќе не’ прошета во густежот од потези со кои се враќа повтежот по великата женска убавина, недопирливост, омајност и таинство што во секој миг ја окупираат еротската скрама во песната. Котески е познат уште од неговите први објави со крајно секавичното понирање и излетување од просторот ан еротското во полето на заумниот страв пред смртта. Тоа е и еден од големите опозити – двигатели на книжевноста и уметноста воопшто.

Котески, чинам, целиот поетски век во овој противставен простор на човековата страст и страв испиша многу песни, многу сјајни одрони од вечната карпа на големата поезија. Во нашиов поглед кон книгата Одрон тој натиск на плотноста и смртноста добива една метафизичка разврска во текстот благодарение и на моќта на Котески секогаш да ја покажува во следењето на асоцијативниот звучен преплет во песната. Чистите звукови на вокалите или истакнатите консонантски споеви многу често во следниот стих раѓаат нови поими кои покрај таа неминовност се исполнуваат и со нови семантички сигнали со кои се создава нова значенска структура. Тоа е посебно карактеристично за песните Косидба, Лов и Анатема во кои се протега една лесна мајсторска поетска рака која си поигрува со зборовите, со нивните душевни, длабоко духовни, филозофски и заумни и метафизички наноси. Тоа е оној познат потег на Котески што се осмислува како агонија или радост на многу краток лирски простор:

…Ведро, а немушт Марс
апе. О, снежинка
се топи ко барок на рабуш.
Актуелен лов с мади,
о, лаги ласкави…
(Лов)

Тоа е таа одамна откриена проѕирка кон вечниот виј на изненадата што е залегнат во иманентноста на вистинското поетско писмо, а кај Котески евидентиран со тапија како маја на чистото поетско присуство, одамна негуван во неговата поетска логика, во неговата смисла за градирање на движечките јадра на поетската опсервација.
Ваквите пунктови на изненада и провев на заумност и таинство се присутни и во другите песни од оваа најнова книга на Котески и тие ги прават привлечни и им ја одредуваат естетската тежина и трајност.

Книгата Одрон, како и повеќе досегашни вреднувани и потврдени книги на Котески, според својата тематска конфигурација останува во спектарот на поетските истражувања и опсесии по т.н. неповторливи возвишенија во житејските пројави на изненадата. Но лирската осилка на Јован Котески, со префинет внатрешен трепет, ја докоснува и високата и суптилната позиција на мисловното, на тежеста на традиционалната мудрост и на замисленоста на единката над заумните точки на рудиментираниот гол живот. Таа осилка ја зацртува и ирониската линија на човековата глупост, на неговата заслепеност пред блескотната магија на постоењето, неусетно ја води браздата на полноводен разговор, на распретување на агенсите на чистата убавина, на самоцелното обитување на формите и сферите на мислата, кои секогаш и со завист сум ги чувствувал како единствена виртуелност во опитот на овој поет.

Благој Иванов за Јован Котески (1999)

2008-06-03T02:31:00.004+02:00

ДУШАТА НА СТИХОТ

Благоја Иванов

Јован Котески останува драматик, кој сугестивно ни ги открива спротивностите на животот, општиот и личниот. Но, стихот му е променет во многу песни. Звучноста останува пред една рапавост низ која се изразува некој наплив на чувства што бујато го обземаат со нивните противречности. Не се работи за немоќ да се искаже нешто, туку за дожувувања кои го запираат здивот, го запираат зборот за да не биде претежок, за да не биде прегорчлив, со самото тоа, да не биде несправедлив. Ми остава особен впечаток овој тон на искажување, ваквиот начин на создавањето на песната ми говори за една творечка зрелост на овој поет, кој го сменил појот таму кадешто требало да го искаже продлабочениот однос кон она што го радува и што го тревожи.

Триесеттина и нешто песни се сместени во оваа книга, која можете да ја земете со себе кај што сакате, да ја извадите од џебот на палтото во кој не би зазела многу место за да ја прелистате уште еднаш, и уште еднаш, и пак да бидете освоени од нејзиниот лирски неспокој: за да почувствувате како занесот и страстите, воскликот на убавината и откликот на радоста се згуснуваат во сознанија кои доаѓаат од искуството за трајноста и минливоста на онаа што е околу човекот, што остава белези во душата на човекот и го прави резонанс со промисла, со доживување на она што го нарекуваме секојдневно ден, живот премреже, црното и светлото на денот. А до нив, од животот и секојдневноста, добиваме се’: и чудесните предели, и длабокиот небески свод со сонцето и ѕвездите, со топлите дождови и благите ветрови; но исто така и болките и радостите; катадневната средба со заканите, нерадосните разминувања со опасностите. Богатството и сиромаштијата на духот, како и на сиот живот, се спротивставени во глуви битки и шумни судири. Оттаму, ако во оваа книга песни побарате тематско еднинство тоа го нема во онаа класична смисла на поимањето. Целината е во сознавањето, во внатрешното пулсирање на поетовото доживување. Тоа е предизвикано од мноштвото сензации, кои се пројавуваат во песната како возбуденост на поетот, чие поимање на она што го допира, што гогледа, што го слуша не’ открива една нова и необична слика, полна со созвучја и сознанија, кои се спротивставуваат на секојдневноста со упорноста на животот, во кој се помешани радостите со болките, надевањата со разочарувањата. Па така, во книгава ги имаме и пејзажот и во него и реката, и во него и коњот и полжавот, и пајакот и пајажината, и укитот и каменот, и бериќетот на полињата, и звуците на камбаната од некое црквиче. Но, исто така, во него се, како што е и во животот, и камата и секирата, и сознанието, и заканата, и суетата и расчекорот. Во голем дел овие поими се всушност, наслови на одделни песни. Преку нив се открива едниот слој на песната. Веќе со првиот нејзин стих, ќе прозвучи иронијата, ќе се насети спротивно расположение, ќе се забележи како поетот на еден збор му открива други значења, како на едно расположение му спротивставува друго чувствување, на една умилна слика спротивставува криво огледало, во која таа не е онаа што се гледа со голо око, со празен поглед, туку таа е онаа што поетовото сознание ја скенира во длабочина. Препрочитувајќи ја песната, се откриваат нови асоцијации. Зашто, читајќи ја, на пример, песната Бериќет, доаѓаме и до стихот, во кој се вели: а собрав циничен осил, шупел! Зашто пајакот скокач поставува замка за да го намами својот плен (Пајак); зашто во песната Коњ не го добиваме неговиот опис, туку сознанието:

Зар крилат ангел
коњот е наш
ако е само складно тело?
А глеј! Тој е и солза
без плач…

Така едноставните наслови ни откриваат песни во кои се одразува сложеноста на едно човеково искуство, произлезено од уживање на животот, но и од судирот со бројни стапици, недоразбирања, опасности и страдања:

Ако животот е мост за да се прејде,
на злото, ви велам, му нема лек!
Зар е тоа испит на зрелоста?
Зар да се повторува Голема матура?
(На робија)

Од ова чувствување, не е далеку и сознанието:

Не знам зошто помислив
дека мртвиот дом е брод
натоварен со векови,
постојано некаде плови,
ама никако да исплови?!
(Клатно)

Треба храброст за да се живее, да се радува човек, во време кога врз него се нагрвалуваат тегобите, несреќите:

Во еден џбун од паркот
на куп зрела пченица
чучулига зоба зрна и прета,
зоба зрна и прета
се’ додека небото не се исполни
сјајни ѕвезди…
(Сонувано в летна ноќ)

Но, на ваквото чувствување би можеле да ја спротивставиме песната “Вина”:

На осоколените
Им ја признав сета вина!
По падот на мојата комета
човек сум без чест
немам дури ни племја!
Затоа, пак, при помисла
“на петринските вина”
ми се зема здивот!
Капка в грло се слева
ко светол паличник
на присовјански плуг
зариен в ровка земја.
А знаев по нешто и да кажам
За Татјана, Ана, Прозерпина!

Во белешката на корицата од оваа книга се вели оти “е залегната една неделива проценка дека во овој поет нашата книжевност го откри својот редок драматик во кусото лирско повесмо, својот редок поет што песната ја гради, главно, врз пулсот на звучната проекција на исказот…” Една мошне точна оценка, секако: и во оваа збирка песни, Јован Котески останува драматик, кој сугестивно ни ги открива спротивностите на животот, општиот и личниот. Но, стихот му е променет во многу песни. Звучноста отстапува пред една рапавост низ која се изразува некој наплив на чувства што бујато го обземаат со нивните противречности. Не се работи за немоќ да се искаже нешто, туку за доживувања кои го запираат здивот, го запираат зборот за да не биде претежок, за да не биде прегорчлив, со самото тоа, да не биде неправедлив. Ми остава особен впечаток овој тон на кажување, ваквиот начин на создавањето на песната ми говори за една творечка зрелост на овој поет, кој го сменил појот таму кадешто требало да го искаже продлабочениот однос кон она што го радува и што го тревожи. Прочитајте ја оваа книга песни, таа ќе ви даде некои одговори и во едно и во друго расположение.